III CZP 53/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Sychowicz.Sędziowie SN: J. Majewska (spraw.), Z. Strus.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Inżynieryjno-Geologicznego Budownictwa Komunalnego w B. przeciwko Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej W. w B. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 25 czerwca 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 21 marca 1991 r. sygn. akt I ACr 49/91 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy Spółdzielnia Mieszkaniowa jest podmiotem gospodarczym w rozumieniu przepisu art. 4792 § 1 k.p.c.?"podjął następującą uchwałęSpółdzielnia Mieszkaniowa jest podmiotem gospodarczym w rozumieniu art. 4792 § 1 k.p.c.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki Sąd Gospodarczy w Białymstoku wyrokiem z dnia 12 grudnia 1990 r. sygn. VI GC 1839/90 oddalił powództwo Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Inżynieryjno-Geologicznego Budownictwa Komunalnego w B. przeciwko Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej "W." w B. o zapłatę wynagrodzenia za roboty instalacyjne centralnego ogrzewania w budynku mieszkalnym należącym do pozwanej.Sprawa na zarządzenie Prezesa Sądu Wojewódzkiego wydane w trybie art. 4795 § 2 k.p.c. została rozpoznana w składzie jednego sędziego bez udziału ławników.Przy rozpoznawaniu rewizji powoda Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość co do ważności postępowania, mając na uwadze, iż odstępstwo od zasady kolegialności zostało przewidziane w procesie dla spraw gospodarczych, rozpoznawanych w postępowaniu odrębnym unormowanym art. 4791 i nast. Działu IV A k.p.c. Artykuł 4791 k.p.c. definiuje pojęcie sprawy gospodarczej jako sprawy między podmiotami gospodarczymi w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, ale art. 4792 § 1 nie definiuje pojęcia podmiotów gospodarczych, a jedynie odsyła w tym względzie do określenia ich w podanych w nim przepisach, a między innymi w ustawie z dnia 23.12.1988 r. o działalności gospodarczej, w świetle której do uznania działalności za gospodarczą wymagane jest między innymi prowadzenie jej w celu zarobkowym. Takiego zaś wymogu Spółdzielnia Mieszkaniowa jak wynika z art. 204 ust. 1 ustawy z dnia 16.9.1982 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 210) nie spełnia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego cel prowadzenia działalności gospodarczej nie zmienia ani charakteru tej działalności, ani sposobu jej prowadzenia. Przyjęcie zatem jako kryterium działalności gospodarczej planowanego zysku prowadzi do ograniczenia ilości podmiotów gospodarczych i w sztuczny sposób dzieli jednostki zajmujące się taką samą działalnością.Jednakowoż możliwa jest także odmienna interpretacja art. 4792 § 1 k.p.c. Skoro bowiem posłużono się w nim zwrotem "a w szczególności", który uzasadniałby przyjęcie, iż wymienione w nim podmioty są wyliczone przykładowo, nie byłoby przeszkód do przyjęcia, iż działalnością gospodarczą jest każda działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa, niezależnie od celu, w jakim jest prowadzona.Dalszym argumentom przemawiającym za sugerowaną interpretacją jest według Sądu Apelacyjnego to, iż spółdzielnie mieszkaniowe z reguły w ramach swej działalności prowadzą zakłady remontowo-budowlane, w celach zarobkowych, co rodzi sytuację, iż ta sama spółdzielnia w jednym przypadku byłaby podmiotem gospodarczym, a w innym nie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie przytoczonego w sentencji zagadnienia prawnego wymaga wyjaśnienia charakteru art. 4792 § 1 k.p.c. na tle ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. Nr 33, poz. 175) oraz stosunku cytowanej ustawy do ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324).Z faktu usytuowania art. 4792 § 1 k.p.c. w dziale IV A tytułu VII księgi pierwszej wprowadzonego do kodeksu postępowania cywilnego przepisem art. 6 pkt 3 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., a normującego postępowanie w sprawach gospodarczych, wypływa oczywisty wniosek, iż jest on przepisem na użytek postępowania przewidzianego art. 4791 k.p.c. - 47927 k.p.c., oraz że określa on zakres podmiotowy spraw podlegających rozpoznaniu w tym postępowaniu.Analiza zawartej w nim wypowiedzi nie nasuwa wątpliwości, że wypowiedź nie określa charakterystyki podmiotów gospodarczych, nie precyzuje cech im właściwych. Istnieje w niej jedynie człon definiowany - "podmiotami gospodarczymi są", natomiast brak członu definiującego. Wolno zatem twierdzić, że wspomniany przepis nie zawiera definicji podmiotu gospodarczego w jego rozumieniu. Podobny pogląd jest prezentowany w literaturze i orzecznictwie.Zatem wskazanie w nim podmiotów określonych w przepisach o działalności gospodarczej, w przepisach o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych oraz o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne a także banki, oznacza tylko, że każdy podmiot działający na podstawie wspomnianych przepisów jest podmiotem gospodarczym w rozumieniu art. 4792 § 1 k.p.c., co jednakże nie oznacza, iż tylko to podmioty są w rozumieniu cytowanego przepisu podmiotami gospodarczymi.Struktura zawartej w nim wypowiedzi użycie zwrotu "są w szczególności" wskazuje jedynie, że są nimi przede wszystkim podmioty wymienione w tych przepisach, ale nie wyłącznie te podmioty.Odmiennemu stanowisku ustawodawca dałby niezawodnie wyraz w sposób nie budzący wątpliwości i jednoznaczny sformułowaniem, iż podmiotami gospodarczymi są podmioty określone w podanych w niej przepisach.W taki nie budzący wątpliwości sposób został określony zakres podmiotowy spraw gospodarczych w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. Nr 33, poz. 175). W jego świetle sprawami gospodarczymi są sprawy między podmiotami gospodarczymi prowadzącymi działalność na zasadach określonych w odrębnych przepisach. Ponieważ katalog odrębnych przepisów nie został nawet przykładowo wymieniony, oznacza to, iż każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą unormowaną przepisami prawa może być podmiotem postępowania w sprawach gospodarczych. Można więc w nim upatrywać podstaw do przyjęcia, że inne niż przykładowo wymienione w art. 4792 § 1 k.p.c. podmioty gospodarcze dla zaliczenia ich do kręgu podmiotów postępowania w sprawach gospodarczych w rozumieniu tego przepisu uzyskują taki przymiot, jeśli prowadzą działalność gospodarczą unormowaną także innymi niż wymienione w nim przepisami prawa, a zatem niezależnie od tego, czy działalność tę prowadzą w celach zarobkowych.Okoliczność, iż art. 4792 § 1 k.p.c. jest zawarty w dziale IV A regulującym postępowanie odrębne w sprawach gospodarczych, czyni go łącznie z pozostałymi normującymi to postępowanie szczególnym w stosunku do przepisów tytułu VI księgi pierwszej kodeksu postępowania cywilnego, natomiast nie zrywa jego więzi z cytowanym art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. Skoro nadto, jak poprzednio wywodzono, cytowany przepis nie jest samowystarczalny dla określenia podmiotów tego postępowania, staje się oczywistym, że wyjaśnienia jego sensu należy poszukiwać przede wszystkim w cytowanej ustawie.Dlatego nie można podzielić poglądu, spotykanego także w piśmiennictwie, że podmiotami postępowania w sprawach gospodarczych, w rozumieniu art. 4792 § 1 k.p.c., są wyłącznie podmioty odpowiadające definicji zawartej w ustawie z dnia 23 grudnia 1988 r., a zatem podmioty prowadzące działalność gospodarczą w celach zarobkowych.Definicja ta, podobnie jak nieco odmiennie sformułowana definicja działalności gospodarczej w ustawie z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych (Dz. U. Nr 41, poz. 325), została sformułowana na użytek tej ustawy, co znalazło wyraz w zwrocie "Działalnością gospodarczą w rozumieniu ustawy jest (...)". Już zatem z założenia i woli ustawodawcy nie jest ona definicją uniwersalną.W rzeczy samej nie definiuje ona pojęcia działalności gospodarczej, lecz je zacieśnia. Pojęcie działalności gospodarczej nie jest pojęciem nowym ani w prawie materialnym w szczególności w prawie gospodarczym, ani w prawie procesowym, czego przykładem może być art. 14 i 33 k.p.c. Pojęcie to było też wielokrotnie przedmiotem wykładni. Nie budziło nigdy wątpliwości, że przez działalność gospodarczą należy rozumieć działalność przemysłowo-handlową oraz usługową stałą, a nie okazjonalną, oraz wykonywaną legalnie na zasadzie odpowiedniego przepisu prawa.Zastosowanie przyjętej w ustawie z 23 grudnia 1988 r. formuły działalności gospodarczej przy interpretacji art. 4792 § 1 k.p.c. byłoby wyrazem wykładni ścieśniającej, ku czemu nie ma żadnych ani prawnych, ani racjonalnych przyczyn.Nie może nasuwać wątpliwości stwierdzenie, że postępowanie odrębne w sprawach gospodarczych jest przyspieszone, uproszczone ma na celu pogłębienie aktywności stron, oraz jest odpowiednio dostosowane do dynamiki stosunków gospodarczych związanej z reformą gospodarczą. Podobnie nie nasuwa wątpliwości, co słusznie eksponuje Sąd Apelacyjny, że działalność gospodarcza bez względu na cel, jakiemu służy, jest taką samą działalnością. Dodać tylko należy, że w związku z wykonywaniem jej dochodzi do nawiązania takich samych stosunków prawnych i powstawania takich samych sporów. Byłoby zatem nieusprawiedliwione w sytuacji, kiedy ustawodawca w tym względzie się nie wypowiedział, dopatrywanie się, że uprzywilejował nim podmioty gospodarcze prowadzące działalność zarobkową, a dał wyraz dyskryminacji podmiotów gospodarczych prowadzących taką samą działalność w celu zaspokajania potrzeb innych osób. Wobec tego, ponieważ już z definicji (art. 1 ustawy z dnia 16.9.1982 r. - Prawo spółdzielcze, Dz. U. Nr 30, poz. 210 z późn. zm.) każda spółdzielnia, a zatem i mieszkaniowa, jest podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą, sam fakt, iż spółdzielnia mieszkaniowa wykonuje ją dla zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych swych członków (art. 204 § 1 prawa spółdzielczego), a nie w celach zarobkowych, nie stanowi przeszkody w zaliczeniu jej do podmiotów gospodarczych w rozumieniu art. 4792 § 1 k.p.c. Wprawdzie istnieją w tym względzie odmienne poglądy, ale bazują one wyłącznie na definicji działalności gospodarczej zawartej w ustawie z dnia 23 grudnia 1938 r., która - jak to poprzednio wyjaśniono - nie jest uniwersalną i w której nie można upatrywać instrumentu służącego prawidłowej wykładni prawa procesowego.Reasumując z wszystkich przedstawionych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.