V KZP 27/80

SentencjaSąd Najwyższy - Izba Karna, w składzie siedmiu sędziów, po rozpoznaniu wniosku Prezesa Sądu Najwyższego o wyjaśnienie zagadnienia prawnego:Jakie kryteria winny określać pojęcie "mienia znacznej wartości?", uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneUstawą z dnia 23 lutego 1990 r. o zmianie Kodeksu karnego i niektórych innych ustaw (Dz. U. z 1990 r. Nr 14, poz. 84) przez skreślenie § 9 w art. 120 k.k. usunięto kwotowe określenie mienia znacznej wartości, w następstwie czego znamię przestępstw przewidzianych w art. 201 k.k., art. 203 § 21 i k.k., art. 215 § 2, art. 221 § 4 k.k., art. 223 § 3 k.k. pozbawione zostało ustawowego nominalnego odpowiednika.Brak określenia przez ustawodawcę, co należy rozumieć przez "mienie znacznej wartości" skutkuje, że pojęcie to stało się ocenne i wymaga wskazania przesłanek, które ocenę tę będą kształtowały w miarę jednolicie, zapobiegając rozbieżności w orzecznictwie.Niezależnie od tego, że norma prawa materialnego winna mieć przede wszystkim charakter gwarancyjny, w grę wchodzą nadto argumenty natury procesowej wymagające określenia pojęcia mienia znacznej wartości.Ustawą z dnia 13 lipca 1990 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 53, poz. 306) w art. 4 wprowadzono zmianę w kodeksie postępowania karnego w odniesieniu do art. 17. Przestępstwa z art. 201 k.k. i art. 215 § 2 k.k., pomimo, że stosownie do zmian wprowadzonych na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1990 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 14, poz. 84) przestały być zbrodnią, należą nadal do właściwości sądu wojewódzkiego jako pierwszej instancji, podobnie jak przestępstwo z art. 203 § 21 k.k.W tych zatem warunkach zaistniała potrzeba rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy jakie kryteria należy mieć na względzie ustalając na użytek praktyki w zakresie stosowania wymienionych na wstępie przepisów, jako kwalifikowanych do przestępstw podstawowych (art. 199 § 1 k.k., art. 203 § 1 k.k., art. 215 § 1 k.k., art. 221 § 1-4 k.k., art. 223 § 1-3 k.k.), orientacyjną granicę, od której wartość mienia mieści się w pojęciu "mienia znacznej wartości".Pojęcie to należy niewątpliwie odnieść do aktualnej sytuacji ekonomicznej i realnej wartości złotówki, które zmieniły się zasadniczo od momentu, kiedy obowiązujący wówczas § 9 art. 120 k.k. stanowił, że przez mienie znacznej wartości należało rozumieć mienie o wartości przekraczającej 2.000.000 złotych.Ustalenia konkretnej wartości mienia dokonuje się według cen obowiązujących w czasie i miejscu czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, które - jak w przeszłości - nie są już cenami detalicznymi ustalanymi przez państwo. W warunkach gospodarki rynkowej wartość mienia wyznaczają ceny rynkowe - różnorodne i zmieniające się, podobnie jak zmienia się stopień inflacji, siła nabywcza pieniądza, wynagrodzenia.Pojęcie mienia znacznej wartości, jako ustawowe znamię przestępstwa, nie jest w swej istocie doskonałe, a wobec pozbawienia go ustawowego określenia staje się trudne do wykładni, zwłaszcza w okresie nasilonych i zmieniających się procesów inflacyjnych. Należy przy tym mieć na uwadze zasadniczą okoliczność, że istota mienia znacznej wartości ma to samo znaczenie od momentu wejścia w życie Kodeksu Karnego. Wobec tego celowe jest nawiązanie do początku obowiązywania przepisów, do znamion których należy mienie znacznej wartości, określone ustawowo w art. 120 § 9 k.k. (z kolejnymi zmianami) do chwili jego skreślenia.W 1969 r. i w okresie lat siedemdziesiątych, do wejścia w życie ustawy z dnia 26 maja 1982 r. (Dz. U. z 1982 r. Nr 16, poz. 125), mienie znacznej wartości określone zostało jako mienie o wartości przekraczającej 100.000 złotych, następnie - w wyniku zmiany § 9 art. 120 k.k. - przez mienie znacznej wartości rozumiano mienie o wartości przekraczającej 300.000 złotych, zaś w ustawie z dnia 17 czerwca 1988 r. (Dz. U. z 1988 r. Nr 20, poz. 135) jako nominalny odpowiednik znamienia "znaczna" przyjęto mienie o wartości przekraczającej 2.000.000 złotych.Szczególnie pierwsze określenie mienia znacznej wartości w art. 120 § 9 k.k. odnieść należy do ówczesnych cen, kosztów utrzymania i płac, aby w ten sposób dotrzeć do intencji ustawodawcy.Niewątpliwie chodziło o poważne wypadki tak zagarnięcia mienia, jak i inne przypadki przestępstw, do znamion których należy mienie znacznej wartości (pojęcie "znaczna" jest synonimem dość duża, pokaźna).W polu widzenia należy mieć zarówno obowiązujące w tamtym czasie ceny na podstawowe artykuły, jak i trwałego użytku, w tym o charakterze luksusowym, jak również przeciętne płace, świadczenia emerytalno-rentowe odnosząc je do obecnych cen, kosztów utrzymania i przeciętnych wynagrodzeń w zmienionych realiach sytuacji ekonomicznej kraju.W warunkach gospodarki rynkowej najbardziej uchwytnym zjawiskiem jest zmieniające się przeciętne wynagrodzenie i właśnie do niego należy odnieść, w całokształcie przesłanek określających wartość w płaszczyźnie ekonomicznej, pojęcie mienia znacznej wartości.Z danych zawartych w rocznikach statystycznych i obwieszczeniu Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 25 maja 1990 r. (Monitor Polski z dnia 2 czerwca 1990 r. M. P. 1990 r. Nr 21 poz. 171) dotyczących w szczególności lat 1969, 1970, 1981, 1982, 1987, 1988 wynika, że kolejne ustawowe ustalenia mienia znacznej wartości w art. 120 § 9 k.k. w stosunku do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników w gospodarce uspołecznionej, odpowiadały właśnie jego wielokrotności, dla której przelicznik kształtował się w granicach "50 - 26" z okresowymi kolejnymi zmianami (13 - 11), przy uwzględnieniu w miarę stabilnych cen i płac w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych oraz czasu obowiązywania ustawowego nominalnego odpowiednika mienia znacznej wartości określonego kolejno jako mienie o wartości przekraczającej 100.000 złotych, 300.000 złotych i 2.000.000 złotych, przy równoczesnej zmianie - niezależnie od jej nasilenia - wspomnianych wskaźników.W 1969 r. przeciętne miesięczne wynagrodzenie pracowników w gospodarce uspołecznionej wynosiło 2.174 złotych a w 1970 r. - 2.235 złotych i w odniesieniu do mienia znacznej wartości przekraczającej 100.000 złotych stanowiło około 1/50 tej wartości (mienie znacznej wartości - pięćdziesięciokrotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia). Porównując więc kwotowe ustalenia mienia znacznej wartości w chwili wejścia w życie kodeksu karnego (ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. Dz. U. z 1969 r. Nr 13, poz. 94) z przeciętną miesięczną w tym czasie płacą i zachowując ten właśnie punkt odniesienia jako najbardziej racjonalny w aktualnym systemie ekonomicznym wydaje się słusznym zachowanie i tej wzajemnej relacji pomiędzy przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniem i mieniem znacznej wartości przy ustaleniu podstawowego kryterium tego pojęcia w obecnej sytuacji gospodarczej i prawnej. Przyjęcie, że mienie znacznej wartości winno stanowić równowartość wielokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, przy przeliczniku nie mniejszym niż "50", jest nie tylko nawiązaniem do kryterium proporcjonalnego, które kształtowało relatywnie wartość mienia uznaną za znaczną w stosunku do przeciętnej miesięcznej płacy w chwili wejścia w życie kodeksu karnego, ale koresponuje również z intencją ustawodawcy złagodzenia odpowiedzialności za przestępstwa z art. 201 k.k. i art. 215 § 2 k.k., uwzględniając zmianę w zakresie sankcji wprowadzonej ustawą z dnia 23 lutego 1990 r.Ewentualne zaniżenie przelicznika przeciętnego wynagrodzenia w stosunku do jego pierwszej wersji, wobec wcześniej nie zmienianych przez ustawodawcę granic sankcji przewidzianych dla przestępstw z art. 201 k.k. i art. 215 § 2 k.k., przy równoczesnych zmianach kwotowych określających mienie znacznej wartości w § 9 art. 120 k.k., byłoby wyrazem niekonsekwencji wobec obecnej woli ustawodawcy istotnego złagodzenia odpowiedzialności w odniesieniu w szczególności do tych przestępstw, w warunkach zmian wprowadzonych do kodeksu karnego w ramach art. 201 k.k., art. 215 § 2 k.k. i art. 120 k.k., cytowaną wyżej ustawą. Proponowana w uchwale koncepcja określenia mienia znacznej wartości nie ma oczywiście z natury rzeczy mocy wiążącej; jej zadaniem jest - wobec braku ustawowej definicji - zaspokojenie potrzeb praktyki, z przyczyn już omówionych. Zachowano w niej zgodność z metodą określenia tego pojęcia przyjętą w ostatnim projekcie nowego kodeksu karnego, gdzie przez mienie znacznej wartości rozumie się mienie, którego wartość w chwili czynu przekracza stukrotną wysokość najniższego miesięcznego wynagrodzenia.Posłużenie się jednak wynagrodzeniem najniższym nie wydaje się trafne, ponieważ zaniżałoby wartość mienia, które należy uznać za posiadające znamię znaczności, a w konsekwencji obniżałoby granicę surowszej odpowiedzialności.Wskaźnikiem, który nie powoduje nadmiernego obniżenia tej granicy, jak też jej niesłusznego zawyżenia, jest przeciętne wynagrodzenie miesięczne. Jednocześnie uzsadniony wydaje się pogląd, że z ogłaszanych obecnie przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego przeciętnych miesięcznych wynagrodzeń (obwieszczenia publikowane w Monitorze Polskim) należy uwzględnić dla potrzeb określenia mienia znacznej wartości przeciętne miesięczne wynagrodzenie pracowników w gospodarce uspołecznionej w określonym kwartale i przewidywane w następnym, stosownie do przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (na podstawie art. 742 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Dz. U. z 1982 r. Nr 40, poz. 267, z późn. zm.; np. obwieszczenie Prezesa GUS z dnia 7 sierpnia 1990 r. - M. P. 1990 r. Nr 30 poz. 245).Niewątpliwą zaletą tego właśnie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia jest ogłaszanie go za kwartał, w przeciwieństwie np. do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sferze budżetowej i w sferze produkcji materialnej, co do których dane ogłaszane są za okres półroczny.Mienie znacznej wartości, uwzględniając przyjęte w uchwale podstawowe kryterium tego pojęcia, należy w odniesieniu do chwili czynu ustalać na podstawie ostatnich opublikowanych urzędowych danych - obwieszczeń Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Monitorze Polskim, przy czym przez ostatnie urzędowe opublikowane dane rozumieć należy dane aktualizowane w toku całego postępowania w odniesieniu do czasu popełnionego przestępstwa, a nie ostatnie dane za kwartał poprzedzające datę czynu, choć w określonych sytuacjach, determinowanych czasem trwania postępowania, mogą to być wyłączne dane. Jeśli jednak - przykładowo - czyn został popełniony na początku drugiego kwartału, a ostatnie urzędowe opublikowane dane co do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w dacie czynu, a następnie wszczęcia postępowania dotyczą ostatniego kwartału ubiegłego roku, ponieważ obwieszczenia Prezesa GUS-u publikowane są z pewnym opóźnieniem, to w przypadku opublikowania danych aktualnych dla czasu popełnionego czynu w ramach toczącego się postępowania, niezależnie od jego stadium, właśnie te ostatnie dane - obwieszczenie Prezesa GUS-u - należy uwzględnić, jako niewątpliwie korzystniejsze dla sprawcy (zakładając wzrost wynagrodzeń).Ustalenie znacznej wartości mienia - według przyjętego w uchwale podstawowego kryterium - na podstawie tak rozumianych ostatnich urzędowych danych dotyczących przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia nie jest co prawda wolne od pewnych problemów, ale wydaje się najbardziej prawidłowe. W końcu ewentualna konieczność zmiany kwalifikacji prawnej czynu m.in. jako następstwo zmiany omawianego wskaźnika jest procesowo przewidzianą, normalną sytuacją w każdym stadium postępowania. O ile podstawowym desygnatem mienia znacznej wartości winna być równowartość wielokrotności miesięcznego przeciętnego wynagrodzenia, to należy też uwzględnić i pomocnicze kryteria - szczególnie przy zagarnięciu - jak charakter i rodzaj mienia (np. mienie luksusowe), mogące rzutować na zakres działania również w płaszczyźnie podmiotowej czynu.Ustalenia konkretnej wartości mienia dokonuje się w odniesieniu do czasu i miejsca popełnienia przestępstwa; zarówno ceny jak i wynagrodzenia ulegają zmianie, zmiany te jednak w stosunku do proponowanych przesłanek mienia znacznej wartości nie mogą skutkować stosowania zasady przewidzianej w art. 2 § 1 k.k. w chwili orzekania, nie wchodzi bowiem w grę zmiana ustawy. Art. 2 k.k. reguluje zasady prawa karnego międzyczasowego, rozstrzygając kolizję ustaw w przypadku zmiany ustawy po popełnieniu przestępstwa. Jeśli nawet przez "ustawę" wymienioną w art. 2 k.k. należy rozumieć cały obowiązujący w danym czasie stan prawny odnoszący się do czynu, a więc i przepisy niższego rzędu, to zmiana cen, czy przeciętnego wynagrodzenia jako zjawisko systemu gospodarczego, sytuacji ekonomicznej w chwili orzekania w stosunku do cen i przeciętnego wynagrodzenia w chwili czynu, nie jest zmianą ustawy, która obecnie pojęcia znacznej wartości w ogóle nie określa, sprowadzając go do kategorii ocennych.