I CR 649/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Wiśniewski.Sędziowie SN: J. Majewska (spr.), M. Słoniewski.Protokolant: A. Dudkowska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 30 października 1990 r. sprawy z powództwa Józefa K. przeciwko Izbie Rzemieślniczej m.st. Warszawy w Warszawie o ustalenie na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 30 listopada 1989 r.,oddala rewizję i nie obciąża powoda kosztami za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktycznePowód Józef K. domagał się ustalenia, że umowa z dnia 2 sierpnia 1979 r. o zastępstwo inwestorskie zawarta przez niego z pozwaną Izbą Rzemieślniczą miasta Warszawy - Zakładem Inwestycji i Budownictwa nie została rozwiązana i nadal strony łączy.Na uzasadnienie roszczenia przytaczał, że strony zawarły w dniu 2 sierpnia 1979 r. umowę o zastępstwo inwestorskie przygotowania i realizacji zadania inwestycyjnego w postaci pawilonu usługowo-handlowego przy ul. C. w W., oraz że pismem z dnia 15 lipca 1988 r. główny specjalista zakładu Inwestycji i Budownictwa Izby Rzemieślniczej powiadomił powoda, że Izba rozwiązała z powodem tę umowę. Powód jednak nie złożył oświadczenia woli w przedmiocie rozwiązania umowy, w związku z czym, jego zdaniem, umowa wiąże nadal strony, a że pozwany nie podejmuje obowiązków, jakie na nim z jej mocy ciążą, powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia istnienia stosunku prawnego z umowy wynikającego.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, zarzucając, że była uprawniona do rozwiązania z powodem umowy, ponieważ zalegał z zapłatą wpłat na budowę zakładu rzemieślniczego i nie reagował na kilkakrotne wezwania do uregulowania zaległości z zagrożeniem odstąpienia od umowy.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki w Warszawie oddalił powództwo i orzekł stosownie o kosztach, uznawszy, że powód zaprzestając w 1984 r. wpłat na budowę pawilonu dopuścił się zwłoki w wykonaniu zobowiązania wynikającego z zawartej między stronami w dniu 2 sierpnia 1979 r. umowy o zastępstwo inwestorskie, w związku z czym pozwana była uprawniona zgodnie z art. 491 k.c. odstąpić od umowy, a oświadczenie złożone powodowi przez głównego specjalistę Zakładu Inwestycji i Budownictwa pozwanej zostało potwierdzone stanowiskiem pozwanej w odpowiedzi na pozew.Powód w rewizji opartej na podstawach z art. 368 pkt 1, 3, 4 i 5 k.p.c. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Dopuszczalność powództwa o ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego w świetle art. 189 k.p.c. zależy od istnienia interesu prawnego w ustaleniu. Wykładnia pojęcia interesu prawnego ukształtowała pogląd, że interes ten istnieje tylko wtedy, gdy powód w potrzebie ochrony swej sfery prawnej, uczynić może zadość przez samo ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Konsekwencją takiego poglądu jest również dalszy, utrwalony pogląd, że interes ten nie istnieje wówczas, gdy już jest możliwe wytoczenie powództwa o świadczenie, chyba że ze spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne.W rozpoznawanej sprawie jako fakt uzasadniający istnienie interesu prawnego w wytoczeniu powództwa opartego na art. 189 k.p.c. powód w pozwie przytoczył fakt, że pozwana Izba Rzemieślnicza nie podejmuje obowiązków ciążących na niej z mocy zawartej między stronami umowy będącej źródłem stosunku prawnego, który jej zdaniem wygasł, a który według powoda trwa nadal. Także w zeznaniach na k. 32-33 powód podał, że pozwana wpłaconą przez niego na koszty realizacji inwestycji zaliczkę zużyła na budowę innych pawilonów, a kiedy powód zażądał wydania mu jego pawilonu w takim stanie, w jakim ten pawilon się znajdował oraz rozliczenia kosztów, odmówiła jego żądaniu. Wreszcie, również w rewizji powód eksponuje fakt, że pozwana wbrew umowie o zastępstwo inwestorskie, przez którą zobowiązała się do zrealizowania inwestycji w terminie do 1982 r. do chwili obecnej zobowiązania nie wykonała, oraz twierdzi, iż zawiniona, jego zdaniem, zwłoka pozwanej w spełnieniu zobowiązania, po jego stronie rodzi w myśl art. 491 k.c. uprawnienie do odstąpienia od umowy, albo domagania się wykonania zobowiązania, przy czym on wybrał to drugie. W świetle takich twierdzeń nie może budzić żadnych wątpliwości, nie tylko fakt, że powód ma możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie wynikające ze spornego stosunku prawnego, ale nawet, że z takim zamiarem się nosi.Wskazuje to, iż potrzeba ochrony sfery prawnej powoda jest dalej idąca niż ta, jakiej miałoby udzielić mu zapadłe w rozpoznawanej sprawie rozstrzygnięcie.Co więcej, poszukiwanie tej ochrony w drodze procesu o świadczenie jest prostsze, ponieważ konsumuje ono żądanie ustalenia istnienia stosunku prawnego, o którym sąd w procesie o świadczenie rozstrzyga przesłankowo.Przytoczone przez powoda w postępowaniu przed sądem I-szej instancji, jak i w postępowaniu rewizyjnym fakty wskazują, że powodowi służy więcej niż jedna droga ochrony prawnej, bo służy mu powództwo o świadczenie, z którego również zamierza skorzystać. Przy jednoczesnym braku twierdzeń powoda, jak również braku podstaw w zebranym materiale do dopatrzenia się okoliczności, iżby ustalenie istnienia spornego stosunku prawnego miało chronić powoda przed innymi jeszcze skutkami naruszenia jego sfery prawnej niż wynikające z twierdzonego niewykonania przez pozwaną, zobowiązania, usprawiedliwionym jest wniosek, że w okolicznościach sprawy, powództwo o ustalenie z braku istnienia interesu prawnego powoda było niedopuszczalne. Istnienie interesu prawnego stanowi przesłankę merytoryczną rozstrzygnięcia o roszczeniu opartym na art. 189 k.p.c., podlegającą badaniu w każdym stanie sprawy i z urzędu. Obligowało to Sąd Najwyższy w myśl art. 381 § 1 k.p.c. do poddania w tym zakresie kontroli prawidłowości zajętego przez Sąd I-szej instancji stanowiska. Skoro przedstawione w tym przedmiocie rozważania wskazują, iż zajęte przez Sąd I-szej instancji stanowisko było wadliwe, ponieważ już tylko z braku interesu prawnego powództwo nie mogło być skutecznie wytoczone, a skuteczność powództwa opartego na art. 189 k.p.c. warunkuje możliwość i potrzebę badania zasadności roszczenia o ustalenie, niedopuszczalnym było rozstrzyganie o zasadności twierdzeń powoda, jak i o zasadności zarzutów pozwanej o skuteczności rozwiązania stosunku prawnego wynikającego z umowy zawartej w dniu 2 sierpnia 1979 r.W tej sytuacji, skoro skarżący upatruje podstawy rewizyjne w wadliwości postępowania przy badaniu zasadności jego twierdzeń w przedmiocie istnienia kwestionowanego przez pozwaną stosunku prawnego, oraz w wadliwym sprzecznym z prawem materialnym ustaleniu, że stosunek ten ustał zbędnym staje się badanie zasadności jego zarzutów jako tyczących okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie z przyczyn uprzednio podanych nie mogły być rozważane.Natomiast to, że Sąd I-szej instancji, oddalając powództwo wskazał je jako przyczyny negatywnego rozstrzygnięcia o nim, nie odbiera waloru prawidłowości samemu rozstrzygnięciu o oddaleniu powództwa jako zgodnemu z prawem, a jedynie wskazuje na wadliwość uzasadnienia.Dlatego, ponieważ mimo błędnego uzasadnienia zaskarżone orzeczenie w ostatecznym wyniku odpowiada prawu, rewizja podlegała oddaleniu.Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy w oparciu o art. 387 k.p.c. orzekł jak w sentencji. Rozstrzygając o kosztach na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. wzięto pod uwagę przyczyny, dla których rewizja została oddalona, a w szczególności okoliczność odesłania powoda na drogę procesu o świadczenie, przyjmując, że w tej sytuacji skoro powód poniósł już część kosztów wywołanych wniesieniem rewizji, względy słuszności sprzeciwiają się nałożeniu na niego dalszych kosztów, a w szczególności zasądzenia od niego na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu rewizyjnym.