II CR 865/89

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Handlu Artykułami Papierniczymi i Sportowymi "A." w P. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - III Inspektorat w P. o zapłatę na skutek odwołania pozwanego od orzeczenia Okręgowej Komisji Arbitrażowej w Poznaniu z dnia 24 sierpnia 1989 r. Pz 3687/89 - oddalił odwołanie.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym orzeczeniem Okręgowa Komisja Arbitrażowa w Poznaniu zasądziła od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń III Inspektorat w P. na rzecz Przedsiębiorstwa "A." w P. kwotę 25.676 zł z odsetkami i kosztami postępowania ustalając, co następuje:Strony zawarły umowę ubezpieczenia szyb i neonów od stłuczenia na okres 1 stycznia - 31 grudnia 1988 r. Suma ubezpieczenia w wysokości 7.244.000 zł składa się z dwóch sum, tj. 5.193.500 zł jako ubezpieczenie szyb oraz 2.050.970 zł jako ubezpieczenie neonów. Jest bezsporne, że w dniu 22 października 1988 r. nieznany sprawca wybił szybę w sklepie powodowego przedsiębiorstwa nr 323, zlokalizowanego w Pobiedziskach. Wprawienie szyby wyliczono na kwotę 38.676 zł, zaś pozwany PZU przyznał z tego tytułu kwotę 13.000 zł. Zasądzając różnicę między rzeczywistym kosztem wstawienia szyby, a odszkodowaniem przyznanym przez PZU, Komisja Arbitrażowa uznała, że zgodnie z § 8 ust. 2 ogólnych warunków ubezpieczenia szyb i innych przedmiotów szklanych od stłuczenia (M. P. 1985 r. Nr 45 poz. 290) górną granicą odpowiedzialności PZU za ubezpieczone przedmioty stanowi suma ubezpieczenia podana w polisie z tym, iż suma ubezpieczenia podana dla określonego rodzaju przedmiotów odnosi się do szyb lub neonów we wszystkich placówkach handlowych, a nie do wartości szyb w jednym sklepie ujętym w wykazie.Orzeczenie to zaskarżyło pozwane PZU zarzucając niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz naruszenie prawa materialnego. Wskazując na powyższe wniosło o zmianę orzeczenia i oddalenie wniosku do ponownego rozpoznania organowi I instancji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W pierwszej kolejności wymaga rozważenia, czy niniejszy spór może być uznany za "sprawę gospodarczą" w rozumieniu art. 10 ust. 3 ustawy z 13 lipca 1990 r. o powołaniu sądów apelacyjnych oraz o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks postępowania karnego, o Sądzie Najwyższym, o Naczelnym Sądzie Administracyjnym i o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz. U. z 1990 r. Nr 53, poz. 306). Zgodnie z tym przepisem "nie zakończone do 30 września 1990 r. sprawy gospodarcze, w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 5 milionów złotych, Sąd Najwyższy przekazuje właściwym sądom apelacyjnym". W razie bowiem uznania niniejszej sprawy za "sprawę gospodarczą", podlegałaby ona przekazaniu sądowi apelacyjnemu.Podejmując ten problem stwierdzić należy, że cytowana wyżej ustawa nie definiuje samodzielnie pojęcia "sprawy gospodarczej". W tej sytuacji należy sięgnąć do treści art. 2 ustawy z 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. z 1989 r. Nr 33, poz. 175; zm. Dz. U. z 1989 r. Nr 41, poz. 228). W szczególności art. 2 ust. 1 tej ustawy stanowi, że sprawami gospodarczymi są sprawy ze stosunków cywilnych między podmiotami gospodarczymi prowadzącymi działalność gospodarczą na zasadach określonych w odrębnych przepisach, w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej. Nadto w art. 2 ust. 2 wymieniono inne rodzaje spraw, które z woli ustawodawcy uznane są za sprawy gospodarcze. Wśród tych ostatnich nie ma spraw na tle ubezpieczenia, co uzasadnia skoncentrowanie uwagi na przytoczonej wyżej treści art. 2 ust. 1 cyt. ustawy z 24 maja 1989 r. Otóż zakwalifikowanie określonej sprawy jako "sprawy gospodarczej" na tle art. 2 ust. 1 uzależnione zostało od równoczesnego spełnienia 3 wymogów:po pierwsze, chodzi o sprawy ze stosunków cywilnych:po wtóre, chodzi o takie sprawy między podmiotami gospodarczymi:po trzecie, chodzi o sprawy ze stosunków cywilnych między podmiotami gospodarczymi, w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej.Odnosząc te kryteria do niniejszej sprawy stwierdzić należy, że bez wątpienia spór na tle ubezpieczenia umownego, jest sporem ze stosunków cywilnych. Jest także niewątpliwe, że jednostka poszkodowana, tj. Przedsiębiorstwo Handlu Artykułami Papierniczymi i Sportowymi jest podmiotem gospodarczym. Rzecz w tym, czy takim podmiotem gospodarczym mógł być uznany Państwowy Zakład Ubezpieczeń. W tym względzie należy zwrócić uwagę na to, że zdarzenie ubezpieczeniowe miało miejsce w sierpniu 1988 r., a więc pod rządem ustawy z 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. z 1984 r. Nr 45, poz. 242), która to ustawa określa zasady ubezpieczenia majątkowego i osobowego oraz zasady tworzenia, organizacji i działania zakładów ubezpieczeń (art. 1 ustawy). W szczególności art. 16 tej ustawy stanowił, że zakłady ubezpieczeń prowadzą działalność ubezpieczeniową, prewencyjną oraz reasekuracyjną. Powstaje pytanie, czy te rodzaje działalność prowadzonej przez zakład ubezpieczeń mogą być uznane za "działalność gospodarczą" w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. z 1988 r. Nr 41, poz. 324 z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem działalnością gospodarczą jest działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa prowadzona w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu prowadzącego taką działalność. Czy zatem prowadzona przez zakład ubezpieczeń - pod rządem ustawy z 1984 r. - działalność ubezpieczeniowa, prewencyjna oraz reasekuracyjna, mogła być uznana za działalność gospodarczą? Negatywnej odpowiedzi na to pytania udzielił sam ustawodawca dokonując ustawą z 17 maja 1989 r. nowelizacji ustawy o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych z 1984 r. (Dz. U. z 1984 r. Nr 30, poz. 160). Otóż w tej ustawie dokonano m.in. nowelizacji art. 16 ustawy stanowiąc, że zakład ubezpieczeń prowadząc działalność ubezpieczeniową, prewencyjną oraz reasekuracyjną, może również prowadzić działalność gospodarczą. Wynika z tego, że po pierwsze, działalność ubezpieczeniowa, prewencyjna i reasekuracyjna nie mogła być uznana za działalność gospodarczą; po wtóre, zakład ubezpieczeń mógł - oprócz podstawowych form działalności - podjąć po 26 maja 1989 r., działalność gospodarczą; po trzecie, że za sprawy gospodarcze można uznać jedynie te sprawy, które wchodzą w zakres podjętej i prowadzonej po 26 maja 1989 r. przez zakład ubezpieczeń działalności gospodarczej, a nie w zakresie działalności ubezpieczeniowej, prewencyjnej i reasekuracyjnej.Stan prawny w tym zakresie uległ zmianie z dniem 28 sierpnia 1990 r., kiedy weszła w życie ustawa z 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. z 1990 r. Nr 59, poz. 344). Ustawa ta określa ogólne warunki, zasady podejmowania i prowadzenia działalności w zakresie ubezpieczeń majątkowych i osobowych (art. 1). Z przepisów art. 2 ust. 1 tej ustawy wynika, że działalność ubezpieczeniowa zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio (reasekuracyjna) może być wykonywana wyłącznie za zezwoleniem Ministra Finansów, przy czym zgodnie z art. 10 ustawy ubezpieczyciel nie może zajmować się bezpośrednio inną działalnością gospodarczą poza działalnością ubezpieczeniową i z nią związaną.Jakie wnioski wynikają z tych rozwiązań prawnych? Po pierwsze, działalność ubezpieczeniowa zarówno bezpośrednio (prowadzenie ubezpieczeń majątkowych i osobowych), jak i pośrednio (reasekuracja) została uznana za działalność gospodarczą. Po wtóre, ubezpieczyciel prowadząc wyłącznie działalność ubezpieczeniową, jak i prowadząc bezpośrednio działalność gospodarczą związaną z działalnością ubezpieczeniową - jest podmiotem gospodarczym. Po trzecie, spory na tle działalności ubezpieczeniowej i działalności gospodarczej związanej z działalnością ubezpieczeniową są sprawami gospodarczymi, o ile drugą stroną sporu (ubezpieczającym lub ubezpieczonym) jest podmiot gospodarczy.Te wnioski są jednak aktualne dopiero obecnie, po 28 sierpnia 1990 r.Powyższe rozważania uzasadniają zatem następujące tezy:Spory między zakładem ubezpieczeń a innym podmiotem gospodarczym wynikłe na tle prowadzonej przez zakład ubezpieczeń - pod rządem ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. z 1984 r. Nr 45, poz. 242 z późn. zm.) - działalności ubezpieczeniowej, prewencyjnej i reasekuracyjnej, nie są sprawami gospodarczymi w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. z 1989 r. Nr 33, poz. 175 z późn. zm.).Spory między zakładem ubezpieczeń a innym podmiotem gospodarczym wynikłe na tle podjętej przez zakład ubezpieczeń po 26 maja 1989 r. działalności gospodarczej - na podstawie art. 16 ust. 2 ustawy z 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 17 maja 1989 r. (Dz. U. z 1989 r. Nr 30, poz. 160) - są sprawami gospodarczymi w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. z 1989 r. Nr 33, poz. 175 z późn. zm.).Spory między ubezpieczycielem a innym podmiotem gospodarczym wynikłe na tle prowadzonej przez ubezpieczyciela - na podstawie ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. z 1989 r. Nr 59, poz. 344) - działalności ubezpieczeniowej i działalności gospodarczej związanej z działalnością ubezpieczeniową, są sprawami gospodarczymi w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. z 1989 r. Nr 33, poz. 175 z późn. zm.).W rezultacie, skoro spór w niniejszej sprawie należy do pierwszej kategorii spraw, to podlega merytorycznemu rozpoznaniu. Podejmując ten wątek stwierdzić należy, że istota sporu sprowadza się do właściwej interpretacji § 8 ust. 2 ogólnych warunków ubezpieczenia szyb i innych przedmiotów szklanych od stłuczenia (M. P. 1985 r. Nr 45 poz. 290). Zgodnie z tym przepisem, górną granicę odpowiedzialności PZU na ubezpieczone przedmioty stanowi suma ubezpieczenia podana w dokumentach ubezpieczenia (polisa) z tym, że suma ubezpieczenia podana dla określonego rodzaju przedmiotów (poszczególnych pozycji polisy) stanowi górną granicę odpowiedzialności PZU w odniesieniu do przedmiotów ujętych w tej pozycji. Rzecz sprowadza się do tego, co stanowi górną granicę odpowiedzialności PZU w sytuacji, gdy w tzw. zbiorczej polisie wskazano łącznic sumy ubezpieczenia dla szyb we wszystkich obiektach i lokalach handlowych oraz łącznie sumę ubezpieczenia dla neonów we wszystkich obiektach i lokalach handlowych. W szczególności powstaje pytanie, czy w przypadku stłuczenia szyby w konkretnym obiekcie wymienionym w tzw. wykazie placówek zgłoszonych do ubezpieczenia, górną granicę odpowiedzialności stanowi wartość szyby wskazana w wykazie, czy też suma ubezpieczenia wskazana w polisie? Otóż nie ulega wątpliwości, że decydujące znaczenie ma dokument ubezpieczeniowy, a takim dokumentem jest tylko i wyłącznie polisa. Wykaz placówek handlowych zgłoszonych do ubezpieczenia, nie stanowi - zgodnie z treścią polisy - nawet jej załącznika. W tej sytuacji nie można warunków ubezpieczenia, a w szczególności górnej granicy odpowiedzialności ustalić na podstawie treści wykazu. Jeśli pozwane PZU akceptowało praktykę tzw. zbiorczych polis, zamiast polis dotyczących każdego obiektu, to musi liczyć się z tym, że rozstrzygające znaczenie ma treść polisy ubezpieczeniowej, a nie dokumentów pomocniczych.Z tych też względów odwołanie strony pozwanej nie mogło być uwzględnione (art. 387 k.p.c.).