III CZP 26/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: E. Mielcarek, W. Kuryłowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Emilii H. o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po Józefie G., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 8 lutego 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spadkobierca ustawowy, który zrzekł się dziedziczenia z ustawy umową zawartą w formie aktu notarialnego, może skutecznie dziedziczyć po tym spadkodawcy na podstawie testamentu szczególnego, później sporządzonego przez tego spadkodawcę?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Spadkobierca ustawowy, który zrzekł się przez umowę z przyszłym spadkodawcą dziedziczenia po nim, może dziedziczyć po tym spadkodawcy na podstawie sporządzonego przez niego testamentu. Uzasadnienie faktyczneW sporządzonej notarialnie umowie z dnia 23.I.1962 r. Zofia G. zrzekła się "prawa do dziedziczenia z ustawy" po swym mężu, Józefie G., powołana została jednak przez niego do spadku w testamencie szczególnym z dnia 8.XI.1970 r. i uzyskała (spadkodawca zmarł 9.XI.1970 r.) stwierdzenie nabycia spadku.W sprawie o zmianę lub uchylenie powyższego stwierdzenia (w trybie art. 679 k.p.c.) Sąd rewizyjny przedstawił Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przytoczone w uchwale zagadnienie prawne jako budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Zrzekający się prawa do dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą mógł pod rządem prawa spadkowego z 1946 r. (por. art. 10 i nast. tego prawa) zrzec się dziedziczenia zarówno z testamentu, jak i z ustawy lub z obu tych tytułów łącznie.Zrzeczenie się dziedziczenia z oznaczonego tytułu nie wyłączało dziedziczenia z innego tytułu, w razie zaś zrzeczenia się z obu tytułów zrzekający się mimo to mógł być powołany do dziedziczenia na podstawie testamentu sporządzonego po zrzeczeniu się dziedziczenia (art. 11 cyt. pr. spadk.).Kodeks cywilny stanowi w art. 1048, że tylko spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim (z ustawy). Uprawnienie to więc nie przysługuje spadkobiercy testamentowemu.Również spadkobierca ustawowy, powołany do spadku w testamencie, może zrzec się dziedziczenia tylko z ustawy, pozostając nadal spadkobiercą testamentowym.Spadkobierca ustawowy może zatem za życia przyszłego spadkodawcy zostać wyłączony od dziedziczenia po nim - z tymi skutkami, jakie z mocy ustawy są związane z umową zrzeczenia się dziedziczenia - tylko przez tę umowę, podczas gdy powołanie w testamencie innej osoby jako spadkobiercy lub wyłączenie spadkobiercy ustawowego od dziedziczenia w testamencie negatywnym nie pozbawia go - jeśli nie zachodzi wydziedziczenie (art. 1008 k.c.) - prawa do zachowku. Przez umowę zrzeczenia się dziedziczenia spadkobierca traci także to prawo (art. 1049 § 2 k.c.).2. Zrzeczenie się przez spadkobiercę ustawowego dziedziczenia z ustawy nie wyłącza jednak możności dziedziczenia z testamentu (sporządzonego przed lub po zawarciu umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia). W kodeksie cywilnym brak wprawdzie odrębnego uregulowania co do tego, jak w przepisie § 2 art. 11 prawa spadkowego z 1946 r., wynika to jednak z treści postanowień kodeksu cywilnego, dotyczących umowy o zrzeczeniu się spadku. Niedopuszczalność dziedziczenia z innego tytułu przez spadkobiercę ustawowego, który zrzekł się dziedziczenia z ustawy, wymagałaby - jako ograniczenie podstaw powołania do spadku (art. 926 § 1 k.c.) - wyraźnego unormowania ustawowego. Kodeks cywilny nie zawiera takiego w tym zakresie ograniczenia.Z powyższych względów należało udzielić odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały.