III CZP 82/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: C. Żuławska, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janiny S. przeciwko (...) Przedsiębiorstwu Produkcji Wikliniarskiej (...) w P. o nakazanie złożenia oświadczenia woli, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w P. postanowieniem z dnia 25 czerwca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy na tle unormowania zawartego w art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127), a poprzednio w art. 74 ust. 1 tejże ustawy (Dz. U. z 1985 r. Nr 22, poz. 99), przyjąć należy, że w wypadku, gdy o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej, tj. nabytej od właściciela przez ubiegającego się o wywłaszczenie umową cywilnoprawną, orzeka sąd na drodze procesu cywilnego, przesłanką prejudycjalną jego rozstrzygnięcia jest uprzednia decyzja organów administracji państwowej ustalająca, czy zachodzą przesłanki zwrotu (zbędność nieruchomości i brak jej użycia na cele, dla których została ona w omawianym trybie nabyta), czy też ustalenie to należy do kompetencji sądu?podjął następującą uchwałę:Stosownie do art. 48 ust. 1 w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127) o zwrocie nieruchomości zbytej na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 z późn. zm.) orzeka rejonowy organ rządowej administracji ogólnej. Uzasadnienie faktyczneUmową z dnia 5 grudnia 1972 r. Janina S. i Wiktor S. sprzedali (...) Przedsiębiorstwu Produkcji Wikliniarskiej (...) w P. nieruchomość o pow. 859 m2, położoną w P. przy ul. (...) (...) Umowa została zawarta na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.).Pozwem z dnia 19 czerwca 1990 r. Janina S. wystąpiła o zobowiązanie Przedsiębiorstwa, które kupiło nieruchomość, do złożenia oświadczenia woli przenoszącego własność nieruchomości na sprzedawców za zwrotem zapłaconej ceny. Na uzasadnienie tego żądania powódka podała, że nieruchomość nie została użyta przez nabywcę i jest zbędna na cel, dla którego ją kupiono.Sąd Wojewódzki w P., powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1986 r. III AZP 8/84 (OSNCP 1985, z. 10, poz. 145), uznał, że rozstrzygnięcie sprawy zależy od wydania decyzji organu administracji państwowej, stwierdzającej, czy nieruchomość została użyta i jest zbędna na cele, dla których nastąpiło jej nabycie. Ponieważ powódka w wyznaczonym terminie nie wystąpiła o wszczęcie postępowania administracyjnego zmierzającego do wydania takiej decyzji, Sąd Wojewódzki zawiesił postępowanie w sprawie (art. 177 § 1 pkt. 3 i § 2 k.p.c.).Rozpoznając zażalenie powódki na postanowienie w przedmiocie zawieszenia postępowania Sąd Apelacyjny w P. powziął poważne wątpliwości, które zawarł w przytoczonym w sentencji zagadnieniu prawnym, przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Pozew w rozpoznawanej sprawie zawiera w istocie żądanie zwrotu nieruchomości zbytej na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.). Pod rządem wymienionej ustawy przepisem stanowiącym podstawę takiego zwrotu był art. 34 ust. 1 tej ustawy, normujący zwrot nieruchomości wywłaszczonej. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w stanowiącej zasadę prawną uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 20 lutego 1985 r. III AZP 8/84 (OSNCP 1985, z. 10, poz. 145), i stanowisko to szczegółowo uzasadnił, nieruchomością wywłaszczoną w rozumieniu powołanego przepisu jest bowiem także nieruchomość zbyta na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.Wobec utraty - z dniem 1 sierpnia 1985 r. - mocy wymienionej ostatnio ustawy i wejścia z tym dniem w życie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. nr 22 poz. 98) stan prawny uległ zmianie. Zwrot nieruchomości wywłaszczonej reguluje przepis ostatnio powołanej ustawy, który, po dwukrotnej jego zmianie, oznaczony jest obecnie jako art. 69 ust. 1 (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127). Nie ulega wątpliwości, że przepis ten dotyczy nieruchomości wywłaszczonej zarówno na podstawie ustawy, w której jest on zamieszczony, jak i na podstawie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Tak jak było na gruncie tej ostatniej ustawy przez nieruchomość wywłaszczoną, w rozumieniu art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, należy rozumieć także nieruchomość zbytą na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Za stanowiskiem tym przemawiają te same argumenty, które odnoszą się do wykładni art. 34 ust. 1 powołanej ustawy, będącego odpowiednikiem art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Argumenty te przytoczone zostały w uzasadnieniu cyt. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1985 r. III AZP 8/84. Na szerokie rozumienie art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości wskazuje obecnie ustęp 4 tegoż artykułu. Przewidując stosowanie ust. 1 art. 69 również do nieruchomości wywłaszczonych na rzecz państwowych i spółdzielczych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, jak również do gruntów wywłaszczonych na mocy odrębnych przepisów w związku z potrzebami Tatrzańskiego Parku Narodowego, art. 69 w ust. 4 potwierdza zastosowanie ust. 1 do wszelkich nieruchomości, które zostały wywłaszczone. Przewidując zaś stosowanie ust. 1 art. 69 również do nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarze wsi (Dz. U. z 1969 r. Nr 27, poz. 216 ze zm.) oraz ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 192 ze zm.), rozciąga jego zastosowanie na nieruchomości, które formalnie nie zostały wywłaszczone, ale których własność na mocy aktów władczych Państwa została odjęta dotychczasowym właścicielom i przeszła na rzecz Skarbu Państwa. Wreszcie należy zauważyć, że uznanie za nieruchomość wywłaszczoną, w rozumieniu art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, nieruchomości zbytej na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości jednoznacznie wynika z § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lipca 1991 r. w sprawie zasad i trybu rozliczeń w razie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości (Dz. U. Nr 72, poz. 315). Aczkolwiek przepis ten wydany został z przekroczeniem upoważnienia ustawowego zawartego z art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości i jest niezgodny z art. 48 ust. 1 tej ustawy, wyraża jednak stanowisko Rady Ministrów co do interpretacji art. 69 ust. 1 tejże ustawy, które w świetle powyższych wywodów jest prawidłowe.Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia oparte zostało na założeniu, według którego o zwrocie nieruchomości zbytej na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości orzeka sąd powszechny na drodze procesu cywilnego. Założenie to ma oparcie w poglądzie wyrażonym w cyt. uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1985 r. III AZP 8/84, podjętej na gruncie art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, nie uwzględnia jednak zmiany stanu prawnego, utraty mocy przez wspomniany przepis i obowiązywania obecnie art. 48 ust. 1 w związku z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1989 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Na tle wymienionych przepisów wymaga przede wszystkim rozważenia, czy rzeczywiście, jak przyjmuje to Sąd Apelacyjny w P., orzeczenie o zwrocie nieruchomości zbytej na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości należy do sądu powszechnego.Rozstrzygając to zagadnienie trzeba przede wszystkim zwrócić uwagę na art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Przepis ten stanowi, że - między innymi - o zwrocie nieruchomości (wywłaszczonej) orzeka rejonowy organ rządowej administracji ogólnej. Skoro przepis ten samodzielnie nie określa pojęcia nieruchomości wywłaszczonej, a dotyczy zwrotu nieruchomości wywłaszczonej, która to instytucja uregulowana została w art. 69 omawianej ustawy, to nie sposób przyjąć, iż zakres jego stosowania jest inny niż tego ostatnio powołanego przepisu, a w szczególności węższy. Jeżeli więc nieruchomością wywłaszczoną, w rozumieniu art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, jest także - jak już powiedziano - nieruchomość zbyta na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, to o jej zwrocie orzeka rejonowy organ rządowej administracji ogólnej, a nie sąd powszechny.Przepis ust. 2 art. 69 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, mówiąc o treści orzeczenia o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości, posługuje się terminem "decyzja". Użycia tego terminu w powołanym przepisie nie można uznać za przypadkowe. Termin "decyzja" jest terminem technicznoprawnym i ma w języku prawniczym określoną treść: oznacza formę załatwienia sprawy co do jej istoty w postępowaniu administracyjnym (art. 104 k.p.a.). Forma decyzji nie jest zaś właściwa dla orzeczenia rozstrzygającego sprawę w postępowaniu sądowym. Używając terminu "decyzja" na oznaczenie orzeczenia o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej omawiany przepis koresponduje z art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, przewidującym w sprawie zwrotu nieruchomości wywłaszczonej kompetencję organu administracji państwowej, a nie sądu powszechnego. Nie czyniąc wyjątku dla sytuacji, gdy nieruchomość została zbyta na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, potwierdza zasadę wyrażoną w art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, według której także i w tej sytuacji o zwrocie nieruchomości orzeka rejonowy organ rządowej administracji ogólnej.Pomijając zasygnalizowaną już kwestię wydania przepisu § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lipca 1991 r. w sprawie zasad i trybu rozliczeń w razie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości bez upoważnienia ustawowego i niezgodności tego przepisu z ustawą, trzeba stwierdzić, że w sytuacji, gdy przepis ten wyraźnie rozróżnia wywłaszczanie na podstawie decyzji od nabycia nieruchomości na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, określenie w § 9 ust. 2 rozporządzenia, iż decyzję o zwrocie nieruchomości wydaje rejonowy organ rządowej administracji ogólnej, nie może być rozumiane inaczej, jak obejmujące zwrot nieruchomości, których własność została objęta na mocy obu wymienionych podstaw. Potwierdza to dokonaną wyżej wykładnię art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Paragraf 9 ust. 2 powołanego rozporządzenia stanowi zbędne powtórzenie tego przepisu.Ponieważ na gruncie obecnie obowiązujących przepisów o zwrocie nieruchomości zbytej na podstawie umowy przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości orzeka właściwy organ administracji państwowej - stwierdzenie czego stało się treścią podjętej uchwały - rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego w postaci przedstawionej przez Sąd Apelacyjny w P. stało się bezprzedmiotowe. Rzeczą oczywistą jest, że podejmując decyzję w przedmiocie zwrotu nieruchomości właściwy organ administracji państwowej rozstrzyga także jako o przesłance zwrotu kwestię zbędności nieruchomości na cel określony w umowie nabycia nieruchomości przewidzianej przez art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.