I KZP 28/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN A. Murzynowski. Sędziowie: J. Bratoszewski (sprawozdawca), płk J. Godyń, H. Gordon-Krakowska, płk A. Kamieński, B. Nizieński, płk. St. Przyjemski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Sławomira K., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 8 sierpnia 1991 r., a przez skład zwykły Sądu Najwyższego na podstawie art. 390 § 2 k.p.k. składowi siedmiu sędziów (w tym trzech sędziów z Izby Wojskowej - § 27 ust. 2 regulaminu Sądu Najwyższego), zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Który z sądów - wojewódzki, czy wojskowy sąd okręgowy - jest sądem rzeczowo właściwym do orzekania w przedmiocie wniosku o uznanie za nieważne orzeczenia byłego Wojskowego Sądu Rejonowego, na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149), skazującego z art. 86 § 1 k.k. Wojska Polskiego za czyn mający polegać - według sentencji tego orzeczenia - na usiłowaniu dokonania przemocą zmiany ustroju Państwa Polskiego?".uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneSformułowanie zawarte w pytaniu prawnym, posługujące się nie tylko konkretną kwalifikacją prawną czynu, ale i jego opisem, akcentującym przypisanie "usiłowania dokonania przemocą zmiany ustroju Państwa Polskiego", a także argumentacja zawarta w uzasadnieniu tego pytania, wydają się wskazywać, że Sąd Apelacyjny przywiązuje istotne znaczenie do kwalifikacji prawnej tego czynu. Argumentację tę można by uznać za trafną, gdyby sprawa była rozważana merytorycznie, a więc po wpłynięciu aktu oskarżenia lub po uchyleniu poprzedniego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, podczas gdy sprawy, o które chodzi w pytaniu, nie są sprawami "będącymi w toku", lecz sprawami prawomocnie osądzonymi. Prawomocność ta dotyczy również przyjętej kwalifikacji prawnej, co oznacza, że z punktu widzenia nieważności orzeczeń, ta właśnie kwalifikacja prawna czynu jest wiążąca. Dlatego też dla określenia właściwości sądów (podsądności) nie ma znaczenia prawo materialne, a w szczególności art. 2 § 1 k.k., lecz prawo procesowe, gdyż art. 2 § 1 k.k. może mieć znaczenie tylko w czasie merytorycznego orzekania. Po uprawomocnieniu się wyroku takie orzekanie może mieć miejsce tylko w trybie rewizji nadzwyczajnej lub wznowienia postępowania, co jest regulowane w ramach tzw. właściwości funkcjonalnej. Ta ostatnia zaś nie jest zależna od rodzaju czynu, lecz np. od tego, jaki sąd orzekał uprzednio (por. art. 572 § 3, art. 471, 478 § 1 i 2 k.p.k.).Gdyby więc sąd orzekł nawet z przekroczeniem swej właściwości lub dopuścił się innego uchybienia, stanowiącego bezwzględną przyczynę odwoławczą, o jakiej mowa w art. 388 k.p.k., to okoliczność ta w niczym nie zmieniałaby właściwości funkcjonalnej określonego sądu do rozpoznania rewizji nadzwyczajnej, wniosku o wznowienie postępowania, dokonania czynności w postępowaniu wykonawczym, czy wreszcie jakichkolwiek innych czynności po uprawomocnieniu się orzeczenia, chyba że zmiana właściwości wynikałaby z wyraźnej regulacji ustawowej.W rozważanej obecnie kwestii prawnej mamy właśnie do czynienia z taką wyraźną regulacją ustawową.Kompetencja sądów co do osób cywilnych (oraz funkcjonariuszy bezpieczeństwa publicznego, Milicji Obywatelskiej i Służby Więziennej) w zakresie niektórych przestępstw, podlegających uprzednio sądom wojskowym, została bowiem uregulowana specjalnym aktem prawnym, jakim była powołana już ustawa z dnia 5 kwietnia 1955 r. o przekazaniu... (Dz. U. Nr 15, poz. 83). Na podstawie tej ustawy nastąpiło bowiem nie tylko przekazanie sądom powszechnym spraw wymienionych w art. 1 § 1 i 2 (w tym i spraw z art. 86 § 2 k.k. W.P., o które chodzi w pytaniu prawnym), ale i czynności procesowych (właściwość funkcjonalna), podejmowanych po uprawomocnieniu się wyroku (art. 5 § 1 i 2), a nawet przekazanie akt tych spraw do dyspozycji sądów powszechnych najpóźniej po upływie 3 miesięcy od dnia wydania prawomocnego wyroku (art. 6 § 1 i 2), z pozostawieniem właściwości sądów wojskowych tylko na okres tych 3 miesięcy (art. 6 § 3).Sformułowania ustawy z 1955 r. świadczą o tym, że przekazanie tych spraw uznać należy za bezpowrotne. W późniejszym okresie brak jest bowiem regulacji, które w jakimkolwiek zakresie znowu przywracałyby w tych sprawach kompetencje sądów wojskowych.Za regulację taką nie można uznać treści art. II przepisów wprowadzających k.p.k. z dnia 19 kwietnia 1969 r., gdyż zgodnie z art. IV tychże przep. wprow. przepisy szczególne (a taką niewątpliwie była ustawa z 1955 r.) pozostały w mocy. Zresztą ewentualne przywrócenie, wraz z wejściem w życie nowego k.p.k., właściwości sądów wojskowych, byłoby niczym nie uzasadnione i sprzeczne z zasadami racjonalnego postępowania. Oznaczałoby ono bowiem konieczność przerwania trwających aktualnie czynności w postępowaniu wykonawczym (np. dozór kuratora) i przekazanie ich na powrót sądom wojskowym, nie mówiąc już o ewentualnym, będącym w toku (przed sądem powszechnym), postępowaniu o wznowienie.Wreszcie, w kwestii tej nie może mieć także znaczenia zmiana właściwości sądów wojskowych (dotycząca m.in. poddania ich kompetencji spraw o czyny z art. 123 k.k.) dokonana ustawą z dnia 28 lipca 1983 r. (Dz. U. Nr 44, poz. 203), gdyż zmiana ta także dotyczy właściwości (podsądności) do rozpoznania spraw będących w toku, nie zaś prawomocnie już osądzonych.Uznać więc należy, że sprawy przekazane w 1955 r. z sądów wojskowych do sądów powszechnych pozostają w gestii tych ostatnich na trwałe. Aktualnie (w zasadzie od 1956 r.) nie ma już takich spraw, które byłyby "w toku" i podlegały merytorycznemu rozpoznaniu przez sądy wojskowe (art. 1 i 2 ustawy z 1955 r. o przekazaniu...), lecz są to sprawy zakończone prawomocnymi wyrokami, co do których może wchodzić w grę tylko "postępowanie sądowe po uprawomocnieniu się orzeczenia" (tytuł działu XI k.p.k.) lub - wyjątkowo - czynności w postępowaniu wykonawczym (np. zatarcie skazania). Zważywszy, że czynności te zostały w 1955 r. przekazane sądom powszechnym, stwierdzenie zaś nieważności orzeczeń, o które chodzi w nin. rozważaniach, następujące także co do prawomocnych orzeczeń, uznać należy, że do stwierdzenia nieważności orzeczeń w tych sprawach (to jest objętych katalogiem spraw wymienionych w art. 1 i 2 cyt. ustawy o przekazaniu) właściwe są wyłącznie sądy powszechne.Dodatkowym argumentem jest także to, że w zakresie wnoszenia rewizji nadzwyczajnych czy wniosków o wznowienie postępowania nie było dotychczas (to jest po wejściu w życie k.p.k. z 1969 r.) żadnych wątpliwości co do kompetencji sądów powszechnych w tych sprawach. Zauważyć także należy, że w wypadku, gdy Sąd Najwyższy, do którego wpłynęła rewizja nadzwyczajna, przekazuje sprawę właściwemu sądowi na podstawie art. 12 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń (...) aktualność tej rewizji nadzwyczajnej nie ustaje ex lege, lecz dopiero wówczas, gdy sąd, któremu sprawę przekazano, stwierdzi tę nieważność prawomocnym orzeczeniem.Nie do przyjęcia byłoby, aby taka sprawa mogła znaleźć się najpierw w kompetencji Sądu Najwyższego - Izby Karnej, potem sądu wojskowego, a w wypadku niestwierdzenia nieważności miałaby znowu wrócić do Izby Karnej Sądu Najwyższego. Konieczność zachowania ciągłości kompetencji odnosi się zresztą także do ewentualnej rewizji nadzwyczajnej wniesionej od orzeczenia stwierdzającego nieważność. Gdyby sądem stwierdzającym nieważność (w omawianych sprawach) miał być sąd wojskowy, to rewizję nadzwyczajną od jego orzeczeń musiałoby rozpoznawać Izba Wojskowa SN (art. 572 § 3 k.p.k.), mimo że sprawa znajdowała się pierwotnie (przed skierowaniem jej do sądu wojskowego w celu stwierdzenia nieważności) w gestii Izby Karnej SN i że ta sama Izba byłaby nadal właściwa do jej rozpoznania w wypadku, gdyby odmowa unieważnienia orzeczenia okazała się zasadna.Wprawdzie część spraw z omawianego zakresu wpływa w celu stwierdzenia nieważności orzeczeń nie z Sądu Najwyższego, lecz na wniosek innych podmiotów, ale to nie może mieć istotnego znaczenia. Właściwość sądów nie może być bowiem zależna od tego, czy w sprawie została uprzednio wniesiona rewizja nadzwyczajna, czy też nie. W konsekwencji tych rozważań przyjąć więc trzeba, że sformułowanie dotyczące właściwości sądu wojskowego, użyte w art. 2 ust. 1 ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń (...) należy odnosić tylko do tych spraw, co do których sąd wojskowy jest nadal właściwy, np. spraw o szpiegostwo, w stosunku do żołnierzy, a nawet do osób cywilnych osądzonych uprzednio przez sądy wojskowe. W stosunku do tych ostatnich mogłoby to jednak nastąpić tylko wtedy, gdyby na skutek wznowienia postępowania lub rewizji nadzwyczajnej doszło do uchylenia poprzedniego wyroku i przekazania do ponownego rozpoznania sprawy, która w chwili tego przekazania należy już do właściwości sądów wojskowych (por. zmiana treści art. 565 pkt 2 k.p.k., wprowadzona przez art. 3 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r., Dz. U. Nr 44, poz. 203), albo gdyby chodziło o stwierdzenie nieważności orzeczenia wydanego w postępowaniu przygotowawczym.