III CZP 23/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gertrudy B. przeciwko Zofii P. o opróżnienie mieszkania, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 25 lutego 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spadkobierca, który przy dziale spadku nie otrzymał gospodarstwa rolnego lub jego części, może dochodzić uprawnienia z art. 1083 k.c. do dalszego zamieszkania w drodze zarzutu w postępowaniu spornym o opróżnienie mieszkania zajmowanego w nieruchomości spadkowej, jeżeli sąd wbrew obowiązkowi z art. 624 k.p.c. nie orzekł w postępowaniu działowym o wydaniu mieszkania właścicielowi ani też nie rozważył sprawy uprawnienia powoda do dalszego zamieszkania?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Spadkobierca, który przy dziale spadku nie otrzymał gospodarstwa rolnego lub jego części, może w procesie o opróżnienie pomieszczenia w gospodarstwie spadkowym, wszczętym przez spadkobiercę, któremu w wyniku działu przypadło to gospodarstwo, bronić się przeciwko żądaniu pozwu zarzutem wynikającym z uprawnienia do dalszego zamieszkiwania (art. 1083 k.c.). Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem wydanym w sprawie o dział spadku Sąd Powiatowy w Tarnowskich Górach przyznał nieruchomość spadkową pozostałą po Grzegorzu i Annie małż. N. na własność Gertrudzie B. W niniejszej sprawie Gertruda B. domagała się zobowiązania swej współspadkobierczyni Zofii P. i jej męża Rudolfa P. do opróżnienia mieszkania. Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 31.III.1970 r. oddalił powództwo w części dotyczącej opróżnienia mieszkania, jako przedwczesne, zasądził natomiast dochodzoną pozwem kwotę, a Sąd Wojewódzki po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji obu stron przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawnePomimo pisma powódki z dnia 12.V.1971 r. ograniczającego żądanie do zapłaty za korzystanie z mieszkania oraz kosztów procesu wobec wyprowadzenia się pozwanych z nieruchomości powódki, Sąd Najwyższy uznał, że udzielenie odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne może mieć wpływ na rozstrzygnięcie w zakresie wniosków stron o zwrot kosztów procesu, wobec czego po rozpoznaniu sprawy w zakresie objętym postanowieniem Sądu Wojewódzkiego z dnia 25 lutego 1971 r. rozważył, co następuje.Przewidziane w art. 1083 k.c. uprawnienie do dalszego zamieszkania spadkobiercy, który przy dziale spadku nie otrzymał gospodarstwa rolnego lub jego części, lecz do chwili działu mieszkał w tym gospodarstwie, przysługuje takiemu spadkobiercy z mocy prawa. Oznacza to, że spadkobierca, który odpowiada warunkom przewidzianym w tym przepisie, ma tytuł prawny do dalszego zamieszkiwania w spadkowym gospodarstwie. Uprawnienie to może - a stosownie do okoliczności konkretnego wypadku powinno - być stwierdzone w postanowieniu o dziale spadku, zwłaszcza zaś wtedy, gdy uprawnienie to jest sporne między uczestnikami postępowania, gdy zachodzi potrzeba skonkretyzowania zakresu tego uprawnienia albo gdy sąd - stosownie do art. 624 i 688 k.p.c. - orzeka o wydaniu przedmiotów spadkowych znajdujących się we władaniu uprawnionego, któremu te przedmioty przypadły w wyniku działu.Taka możliwość orzeczenia o wspomnianych uprawnieniach przy dziale spadku nie oznacza jednak, że jest to jedyna droga do orzekania w tym przedmiocie, skoro żaden przepis (a w szczególności przepisy art. 686 w związku z art. 688 i 618 k.p.c., dotyczące innych materii) nie wyłącza orzekania o tych uprawnieniach także w innym postępowaniu. Sprawia to, że spadkobierca, którego uprawnienia już po przeprowadzeniu działu spadku zostały zagrożone lub naruszone, może dochodzić ochrony swych praw przy zastosowaniu wszelkich środków prawnych przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego. W szczególności spadkobierca pozwany przez innego spadkobiercę, któremu w wyniku działu spadku przypadło gospodarstwo rolne, o opróżnienie pomieszczeń zajmowanych w tym gospodarstwie może zwalczać żądanie powództwa przez podniesienie zarzutu merytorycznego, opartego na przysługującym mu z mocy art. 1083 k.c. uprawnieniu do dalszego zamieszkiwania w gospodarstwie spadkowym. Z zamieszczonego w § 2 tego artykułu odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o służebności mieszkania, w szczególności do art. 301 § 1 k.c., wynika, że uprawniony spadkobierca może zwalczać żądanie opróżnienia mieszkania skierowane zarówno przeciwko niemu jak i przeciw osobom wymienionym w tym przepisie.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. udzielił odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji uchwały.