III PZP 17/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Rejman. Sędziowie: Z. Stypułkowska, W. Masewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, w sprawie z powództwa Bernarda B. przeciwko Państwowemu Wieloobiektowemu Gospodarstwu Łąkarskiemu w S. o dopuszczenie do pracy i wynagrodzenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koszalinie postanowieniem z dnia 25 kwietnia 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy jest zmianą warunków pracy lub płacy wymagającą ich wypowiedzenia zmiana wyłącznie na gorsze warunków określonych w umowie o pracę, czy także zmiana na gorsze faktycznych możliwości dodatkowych zarobków związanych z poprzednim stanowiskiem pracy?",powziął następującą uchwałę:Nie wymaga wypowiedzenia warunków płacy przeniesienie traktorzysty do pracy w warsztacie za wynagrodzeniem przewidzianym w załączniku nr 8 lit. "F" do układu zbiorowego pracy dla pracowników państwowych gospodarstw rolnych obowiązującego w 1979 r., chociażby przeniesienie takie wyłączało możliwości pracy w godzinach nadliczbowych lub według stawek akordowych. Uzasadnienie faktycznePowód, zatrudniony od dnia 1.VI.1963 r. jako traktorzysta w Państwowym Gospodarstwie Rolnym w W., włączonym następnie do Kombinatu PGR w G., po ostatecznym skonkretyzowaniu swych roszczeń domagał się zasądzenia kwoty 16.585,62 zł jako różnicy między wynagrodzeniem za pracę, jakie otrzymywał w okresie od dnia 1 października 1970 r. do dnia 13 sierpnia 1971 r., a wynagrodzeniem, jakie uzyskiwał przeciętnie na poprzednim stanowisku pracy jako kierowca ciągnika. Z wyjaśnień powoda złożonych przed Sądem I instancji wynika, że do dnia 26 sierpnia 1970 r. pracował on jako kierowca ciągnika "Super-Zetor", uzyskując na tym stanowisku pracy przeciętny zarobek w wysokości 3.200 zł miesięcznie.W sierpniu 1970 r., po przedstawieniu przez powoda zaświadczenia Wiejskiego Punktu Zdrowia w S., zawierającego zalecenie skierowania go do lżejszej pracy, powód uzyskał 26-dniowy urlop wypoczynkowy, po którego upływie został skierowany do pracy w warsztacie, w następstwie czego jego miesięczny zarobek obniżył się do kwoty 1.400 zł. Zmniejszenie się wysokości zarobków nastąpiło na skutek tego, że w warsztacie powód nie miał możliwości świadczenia pracy w godzinach nadliczbowych oraz wykonywania robót opłacanych według stawek akordowych.Pozwany Kombinat uznał roszczenie jedynie do kwoty 454 zł, stanowiącej różnicę między stawką godzinową 6,50 zł, jaką pobierał powód pełniąc funkcję kierowcy ciągnika, a stawką 6 zł za godzinę przysługującą w czasie pracy w warsztacie.Zdaniem pozwanego Kombinatu skierowanie powoda do pracy w warsztacie nie wymagało uprzedniego wypowiedzenia warunków płacy, skoro decyzja w tym przedmiocie powzięta została w obecności powoda i za jego zgodą, a ponadto kierownik gospodarstwa może skierować traktorzystę do wszelkich innych prac, jeżeli nie pracuje on jako kierowca ciągnika lub nie wykonuje remontów.Sąd Powiatowy umorzył postępowanie co do roszczenia o dopuszczenie do pracy, natomiast roszczenie pieniężne powoda oddalił w całości. Sąd Powiatowy ustalił, że przeniesienie powoda we wrześniu 1970 r. do pracy w warsztacie nastąpiło za jego zgodą z zagwarantowaniem mu stawki płac przewidzianej w załączniku nr 8 do układu zbiorowego pracy. Zdaniem Sądu Powiatowego przeniesienie powoda na stanowisko pracy w warsztacie było zagwarantowanym układem zbiorowym pracy uprawnieniem kierownika zakładu pracy, wywołującym także i ten skutek, że obniżyła się stawka godzinowa wynagrodzenia powoda do wysokości określonej w § 1 lit. "F" załącznika nr 8 do układu zbiorowego pracy dla pracowników gospodarstw rolnych. W tak ustalonym stanie faktycznym zmiana warunków pracy i płacy nie wymaga - według oceny Sądu Powiatowego - do swej skuteczności wypowiedzenia zmieniającego.W rewizji od tego wyroku powód domagał się bądź zmiany wyroku w części dotyczącej roszczeń pieniężnych i rozstrzygnięcia o kosztach oraz zasądzenia roszczeń dochodzonych w pozwie, bądź jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi Powiatowemu w Słupsku do ponownego rozpoznania. Rewizja zarzuca naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię oraz mylną ocenę okoliczności faktycznych przyjętych za podstawę wyroku.Sąd Wojewódzki w Koszalinie postanowieniem z dnia 25 kwietnia 1972 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ocena, czy w konkretnym wypadku nastąpiła zmiana na niekorzyść pracownika istotnych składników (warunków) umowy o pracę, musi być dokonana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, w szczególności tego, co strony uzgodniły bądź bezpośrednio w umowie o pracę, bądź w sposób pośredni, przez odwołanie się do związanych z rodzajem pracy stawek płac wynikających z postanowień układów zbiorowych pracy, regulaminów premiowania lub właściwych w danym wypadku aktów normatywnych wyższego rzędu. W rozpatrywanym wypadku załącznik nr 8 do układu zbiorowego pracy z dnia 30 października 1965 r., normując wynagrodzenie traktorzystów, odmiennie określa zasady wynagradzania traktorzystów zatrudnionych jako kierowcy ciągników przy pracach polowych lub przy remontach, odmiennie zaś traktorzystów zatrudnionych przy innych pracach zleconych przez dyrektora gospodarstwa, przy czym treść tego załącznika do układu zbiorowego nie zawiera bliższych wskazówek co do charakteru tych prac zleconych, czasu ich wykonywania itp. Z § 1 części "F" załącznika wynika jedynie, że za pracę zleconą w tym trybie traktorzysta otrzymuje wynagrodzenie odpowiednie do zaszeregowania zleconej roboty, przy czym jeżeli końcowy zarobek, obliczony według podanej zasady, byłby niższy niż wynagrodzenie obliczone przez pomnożenie efektywnie przepracowanych godzin pracy przez stawkę osobistego zaszeregowania traktorzysty, traktorzyście gwarantuje się wynagrodzenie według stawki osobistego zaszeregowania.Należy także wziąć pod uwagę - aczkolwiek wniosek taki nie wynika bezpośrednio z treści załącznika nr 8 do układu zbiorowego pracy - że nawet przy zagwarantowaniu stawki płac wynikającej ze stawki osobistego zaszeregowania, traktorzysta może być skierowany do pracy odpowiedniej do wykonywanego zawodu bądź też rodzajowo do niej podobnej. O tym, jaka praca jest rodzajowo podobna, decydują przede wszystkim postanowienia załącznika nr 8 do układu zbiorowego pracy, określające rodzaje prac wymaganych od traktorzystów przy uwzględnieniu także stosowanego w zakładzie zwyczaju. Każde inne rozumienie uprawnień przełożonego do konkretyzacji obowiązków pracownika przeczyłoby racjonalnej polityce zatrudnienia, nakazującej przede wszystkim maksymalne wykorzystanie kwalifikacji zawodowych pracownika i jego doświadczenia uzyskanego przy wykonywaniu wyuczonego zawodu.Przy takim rozumieniu uprawnień przełożonego określonych w części "F" załącznika nr 8 do układu zbiorowego pracy, przeniesienie pracownika z funkcji kierowcy ciągnika do pracy w warsztacie nie stanowiło jednostronnej zmiany rodzaju pracy i zasad wynagradzania, wymagającej stosownie do art. 17 układu zbiorowego uprzedniego wypowiedzenia rodzaju pracy i wynagrodzenia za pracę. Pogląd, że przeniesienie pracownika do innych prac na warunkach określonych w załączniku nr 8 do u.z.p. może nastąpić tylko na czas ściśle oznaczony, nie znajduje uzasadnienia w przytoczonych postanowieniach układu zbiorowego.Przechodząc do wątpliwości przytoczonych w pytaniu prawnym Sądu Wojewódzkiego, Sąd Najwyższy uważa, że zmiana na gorsze dodatkowych możliwości zarobkowych pracownika, wyrażająca się w pozbawieniu go możliwości dodatkowej pracy w godzinach nadliczbowych, nie stanowi niedopuszczalnej, jednostronnej zmiany postanowień umowy o pracę dotyczących wynagradzania.Umowa o pracę nie może zawierać zobowiązania pracodawcy do stałego zatrudniania pracownika w godzinach nadliczbowych, albowiem takie zastrzeżenie umowy, jako sprzeczne z prawem, byłoby nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c. Praca w godzinach nadliczbowych może mieć charakter nadzwyczajny i jest ściśle reglamentowana przez przepisy o czasie pracy zarówno co do dopuszczalnych wypadków jej stosowania, jak i co do limitu nadliczbowych godzin pracy przypadających na jednego pracownika w okresie doby i w skali rocznej.Nie uzasadnia także przypuszczenia zawartego w pytaniu prawnym Sądu Wojewódzkiego co do jednostronnej zmiany warunków płacy okoliczność, że w spornym okresie powód nie wykonywał (lub nie mógł wykonywać) prac obliczanych według stawek akordowych. Jest niesporne między stronami, że powód, mając zawód wyuczony ślusarza narzędziowego, przed skierowaniem go do warsztatu pełnił funkcję traktorzysty. W myśl załącznika nr 8 do u.z.p. godzinowa stawka płac dla traktorzysty mogła być ustalona według wyższej stawki akordowej lub nieco niższej stawki godzinowej. To, jaka stawka miała być podstawą obliczenia zarobku, zależało od rodzaju pracy przydzielonej powodowi przez przełożonego i już chociażby z tego względu wysokość zarobków powoda była zróżnicowana, co wynika z zestawienia znajdującego się w aktach sprawy. Ze zrozumiałych względów pracodawca nie może zobowiązać się do stałego przydzielania pracownikowi pracy obliczanej według akordowych stawek płac. Zobowiązania takiego nie zawiera także umowa o pracę zawarta z powodem.