II CR 55/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Słoniewski.Sędziowie SN: F. Barczewska (spraw.), T. Wiśniewski.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 16 października 1991 r. sprawy z powództwa B. S., M. M., S. Z., E. Z., W. Z., K. Z. i W. Z. przeciwko Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej "Ł." w J. o unieważnienie umowy, wydanie nieruchomości i odszkodowanie na skutek rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia 30 października 1989 r. sygn. akt (...):uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo o wydanie i zapłatę (pkt 2 i 3) oraz rozstrzygającej o kosztach (pkt 5 i 6) i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Wojewódzkiemu w S. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktycznePowodowie po ostatecznym sprecyzowaniu roszczenia wnosili o uznanie za nieważną umowy kupna-sprzedaży nieruchomości położonej we wsi K. zawartej w dniu 1 listopada 1980 r. pomiędzy powodem S. Z. synem S. a pozwaną Spółdzielnią, o nakazanie pozwanej, aby wydała im tą nieruchomość oraz o zasądzenie od pozwanej kwoty 8.000.400 zł za korzystanie z przedmiotowej nieruchomości.Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, a jednocześnie zgłosiła zarzut zatrzymania nieruchomości do czasu uiszczenia przez powodów na jej rzecz kwoty 9.365.479 zł tytułem zwrotu poczynionych nakładów i zwrotu ceny, którą to kwotę pozwana następnie kilkakrotnie zwiększała.Sąd Wojewódzki w S. wyrokiem z dnia 30 października 1989 r. uznał za nieważną umowę zawartą w dniu 15 listopada 1980 r. pomiędzy powodem S. Z. synem S. w przedmiocie zbycia na rzecz pozwanej nieruchomości położonej we wsi K. o powierzchni 5,11 ha, nakazał pozwanej aby wydała powodom przedmiotową nieruchomość za równoczesną zapłatę przez powodów na rzecz pozwanej kwoty 20.026.395 zł, zasądził od pozwanej na rzecz każdego z powodów po 192.256 zł z ustawowymi odsetkami poczynając od dnia 22 września 1987 r., oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd ten ustalił, że przedmiotową nieruchomość nabył ojciec powodów S. Z. aktem notarialnym sporządzonym w 1931 r. S. Z. syn S. po uzyskaniu tytułu w postaci aktu własności ziemi wydanego w dniu 1 lutego 1978 r. przez naczelnika gminy w N. zawarł z pozwaną Spółdzielnią w dniu 15 listopada 1980 r. umowę zbycia nieruchomości w formie pisemnej. Formę taką dopuszczały przepisy ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), z tym że umowa ta wbrew wymogom powołanej ustawy nie została zatwierdzona decyzją naczelnika gminy. Nieruchomość ta została wydana pozwanej, a cenę zbycia w kwocie 765.395 zł pozwana złożyła na nazwisko zbywcy w Banku S. Decyzją z dnia 10 lutego 1981 r. stwierdzono nieważność decyzji uwłaszczeniowej na rzecz S. Z. syna S. Powodowie, jako spadkobiercy właściciela S. Z., zawiadomili o tym pozwaną i wystąpili o wypłatę ceny nabycia na ich rzecz i kwota ta z odsetkami w łącznej sumie 927.078 zł oraz bonami rewaloryzacyjnymi w kwocie 157.400 zł zastała im wypłacona w częściach równych.Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że umowa zawarta przez powoda S. Z. z pozwaną Spółdzielnią w dniu 15 grudnia 1980 r. jest nieważna, pozwana więc winna zwrócić powodom przedmiotową nieruchomość z tym że za równoczesną zapłatą równowartości poczynionych nakładów w latach 1981-1982 w kwocie 16.201.395 zł oraz zwaloryzowanej ceny kupna w kwocie 3.825.000 zł. Nadto Sąd uznał, że powodom należy się czynsz za korzystanie z nieruchomości za okres 4 lat licząc od dnia 1 stycznia 1986 r. w łącznej ocenie 769.025 zł, a więc po 192.256 zł każdemu z powodów.Pozwana zaskarżyła ten wyrok w części dotyczącej ustalenia wysokości kwoty z tytułu nakładów, od której zapłaty uzależniono wydanie nieruchomości oraz w części uwzględniającej roszczenie o zapłatę, a także rozstrzygnięcie o kosztach i powołując się na podstawy rewizyjne przewidziane w art. 368 pkt 1, 3, 4 i 5 k.p.c. wnosiła o uchylenie wyroku w tym zakresie i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest zarzut rewizji, że sąd I instancji ustalając wartość nakładów poczynionych na nieruchomość nie ustalił tej wartości z daty orzekania. Sąd I instancji oparł się w tej mierze na pisemnej opinii biegłego z grudnia 1988 r. uaktualnionej w ustnej opinii złożonej w dniu 6 lipca 1989 r. Z opinii tej wynika, że już na przestrzeni od grudnia do początków lipca nastąpił znaczny wzrost ich wartości, gdyż wynoszący 42%. Od początków lipca do końca października, to jest do czasu wydawania wyroku, upłynął dalszy okres kilku miesięcy, co przy uwzględnieniu postępującego wzrostu cen materiałów budowlanych i usług nie pozwala odeprzeć zarzutu pozwanej, że ustalona kwota, od której uzależniono wydanie nieruchomości, nie odzwierciedla rzeczywistej wartości roszczenia objętego zabezpieczeniem. Szczególnie jest to oczywiste, gdy się weźmie pod uwagę dodatkowo dalszy okres, jaki upłynął do czasu rozstrzygania przez sąd rewizyjny. Nadto sąd I instancji ustosunkowując się do objęcia prawem zatrzymania wartości nakładów nie będących koniecznymi - chodzi o wykonaną boazerię - poczynionych po wytoczeniu powództwa o wydanie, nie rozważył, iż uprawnienia posiadacza w tej mierze normuje poza treścią art. 226 § 2 k.c. także art. 227 § 2 k.c. zgodnie z którym, jeżeli właściciel żądając wydania nie żąda ich usunięcia i chce je zatrzymać, to zobowiązany jest zwrócić posiadaczowi ich wartość i koszt robocizny albo sumę odpowiadającą zwiększeniu wartości rzeczy.Nie jest natomiast trafny zarzut naruszenia treści art. 481 § 1 k.c., który pozwana upatruje w nieoznaczeniu wysokości odsetek od "zasądzonej na rzecz pozwanej kwoty 20.026.395 zł". Wbrew terminologii, którą posługuje się strona pozwana, wyżej wskazana kwota nie została zasądzona od powodów na rzecz pozwanej, gdyż pozwana nie zgłosiła powództwa wzajemnego, a powołała się na zarzut zatrzymania. Prawo zatrzymania stanowi jedynie określony sposób zabezpieczenia poniesionych na rzecz nakładów i ogranicza się do uzależnienia wydania nieruchomości aż do chwili zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczeń przysługujących z tego tytułu (art. 461 k.c.). Strona pozwana nie może z mocy wyroku obejmującego prawo zatrzymania domagać się wydania tytułu egzekucyjnego, ani realizować go we właściwym trybie.Pomijając jednak tę okoliczność należy stwierdzić, iż skoro celem prawa zatrzymania jest zabezpieczenie płatności wymagalnej wierzytelności, nie można przyjąć aby to zabezpieczenie dotyczyło tylko wierzytelności głównej i nie mogło nim być objęte roszczenie uboczne, jakim są odsetki. Jest to istotne szczególnie dlatego, że to od strony powodowej, a nie pozwanej zależy realizacja takiego tytułu i może ona uniknąć opóźnienia w uiszczeniu należności. Jednak aby zarzut zatrzymania mógł objąć wierzytelność musi być ona zgłoszona w ramach tego zarzutu. Pozwana przed sądem I instancji nie wnosiła aby uzależnić wydanie nieruchomości także od spełnienia świadczenia ubocznego w postaci odsetek. W tym stanie zarzut naruszenia treści art. 481 § 1 k.c. jest chybiony.Sąd I instancji orzekając w przedmiocie zasądzenia na rzecz powodów łącznej kwoty 769.025 zł przyjął, że należy się ona tytułem czynszu. Bezspornym w sprawie jest, że stron nie łączyła umowa dzierżawy czy najmu, w grę więc nie wchodzi żądanie czynszu, a tylko roszczenia uzupełniające przewidziane w art. 224 i następnych k.c. Strona powodowa zgłaszając te roszczenia operowała raz pojęciem czynszu lub pojęciem odszkodowania.Sąd I instancji czyniąc ustalenia co do wysokości należności dowolnie ustalił koszty związane z utrzymaniem budynku, a ponoszone przez pozwaną, co niewątpliwie mogło mieć wpływ na prawidłowe ustalenie należności powodów. Ponadto jak trafnie zarzuca skarżący brak było podstaw do zasądzenia odsetek od całej należności poczynając już od dnia 22 września 1987 r. skoro część należności dotyczy późniejszych okresów i w tej dacie nie były jeszcze wymagalne, ani tym bardziej nie nastąpiło jeszcze opóźnienie w ich zapłacie.Z tych wszystkich względów zaszła konieczność uchylenia orzeczenia w zakresie objętym sentencją (art. 388 k.p.c.). O kosztach orzeczono na mocy art. 108 § 2 k.p.c.