III CZP 111/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN: S. Dmowski. Sędziowie SN: F. Barczewska (sprawozdawca), Z. Strus.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w T. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w T. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 7 listopada 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 26 sierpnia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy jest właściwa droga sądowa dla dochodzenia odsetek od należności za dostawy energii cieplnej przez komunalne przedsiębiorstwo energetyki cieplnej?podjął następującą uchwałę:Dopuszczalna jest droga sądowa dla dochodzenia przez komunalne przedsiębiorstwo energetyki cieplnej odsetek od należności za dostawy energii. Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 20 czerwca 1991 r. odrzucił pozew Okręgowego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w T. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w T. o zapłatę kwoty 20.500.000 zł z tytułu odsetek przypadających w związku z opóźnieniem uiszczenia należności za dostawę energii cieplnej. Sąd ten uznał, że zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej, gdyż tego rodzaju należności główne zostały poddane egzekucji administracyjnej, a odsetki jako roszczenia uboczne dzielą los należności głównej w zakresie dopuszczalności drogi sądowej.Rozpoznając zażalenie powoda Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowił przedstawić Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, sformułowane w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sądy powszechne są powołane do rozpoznawania spraw cywilnych, jeżeli sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, a także jeżeli przepis szczególny nie przekazał ich do właściwości innych organów (art. 2 k.p.c.). Wobec tego iż ocena, że sprawa niniejsza ma charakter cywilny, nie nasuwa zastrzeżeń, należy się zastanowić, czy przepis szczególny przekazuje tę sprawę do właściwości innych organów, a konkretnie na drogę egzekucji administracyjnej.Przymusową realizację określonego rodzaju roszczeń w drodze egzekucji administracyjnej normuje ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 36, poz. 161 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 2 § 1 powołanej ustawy egzekucji administracyjnej podlegają podatki, opłaty i inne należności, do których stosuje się przepisy o zobowiązaniach podatkowych, oraz grzywny i kary pieniężne, a także inne należności pieniężne pozostające w zakresie właściwości organów administracji rządowej i organów gminy lub przekazane do egzekucji administracyjnej na podstawie przepisu szczególnego, wpłaty na rzecz funduszy celowych oraz obowiązki o charakterze niepieniężnym pozostające we właściwości organów administracji rządowej i gminy lub przekazane do egzekucji administracyjnej na podstawie przepisu szczególnego. Artykuł 2 § 2 powołanej ustawy zawiera upoważnienie dla Rady Ministrów do poddania egzekucji administracyjnej innych należności pieniężnych niż określone w art. 2 § 1, ale tylko w sytuacji, gdy przypadają one Skarbowi Państwa lub państwowej jednostce organizacyjnej. W tym więc przepisie mowa jest o należnościach mających charakter cywilnoprawny, nie wynikający z zakresu administracji rządowej i organów gminy. Rada Ministrów w ramach tego upoważnienia w rozporządzeniu z dnia 27 grudnia 1985 r. w sprawie wykonania ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 1, poz. 4 ze zm.) ustaliła katalog należności pieniężnych podlegających realizacji w trybie egzekucji administracyjnej. Zgodnie z treścią § 1 ust. 1 lit. a powołanego wyżej rozporządzenia, egzekucji administracyjnej poddane zostały, między innymi, należności przypadające państwowemu przedsiębiorstwu za świadczenia i usługi z zakresu energetyki cieplnej.Przedsiębiorstwo państwowe uprawnione do ściągnięcia przypadających od dłużnika należności w drodze egzekucji administracyjnej, na podstawie powołanych wyżej przepisów, nie mogło ich dochodzić przed sądem powszechnym w drodze powództwa, gdyż przepisy te miały charakter norm szczególnych w rozumieniu art. 2 § 3 k.p.c. Ponieważ jednak są to należności o charakterze cywilnym ustawodawca w art. 2 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji stwierdził, że poddanie ich egzekucji administracyjnej nie wyłącza uprawnienia zobowiązanego do kwestionowania na drodze sądowej istnienia takich należności lub ich wysokości.Reformy ustroju politycznego Polski z ostatnich lat i powrót do samorządu terytorialnego spowodowały zarówno restytucję własności komunalnej, jak i podmiotów mienia komunalnego. Podstawową formą samorządu terytorialnego i organizacji życia publicznego w terenie stała się gmina. Osobowość prawną gminom nadaje art. 44 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a więc przepis o najwyższej randze ustrojowej. Gmina z dotychczasowej jednostki podziału terytorialnego przekształciła się w terytorialny związek samorządowy. Nastąpiło więc upodmiotowienie społeczności terytorialnej, czyli określonej wspólnoty. Upodmiotowienie ustrojowe w sensie politycznym przejawia się w wyodrębnieniu i usamodzielnieniu wspólnoty, jako podmiotu władzy i administracji publicznej, w sensie gospodarczym zaś jest to usamodzielnienie wspólnoty mieszkańców, jako podmiotu praw majątkowych, czyli własności komunalnej. W świetle art. 43 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 16, poz. 95 ze zm.) stanowiącym rozwinięcie art. 46 Konstytucji RP w skład mienia komunalnego wchodzą własność i inne prawa majątkowe. Podmiotami mienia komunalnego są poszczególne gminy, ich związki komunalne, a także inne komunalne osoby prawne, w tym przedsiębiorstwa. Mienie komunalne w pierwszej fazie zostało utworzone przez wydzielenie określonych składników majątkowych z mienia państwowego. Dokonane to zostało przez ustawę z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.). Ustawa ta przewiduje dwa sposoby nabycia: nabycie mienia z mocy prawa (art. 5 ust. 1-2) oraz nabycie na wniosek gminy (art. 5 ust. 3). Zarówno przy pierwszym jak i drugim sposobie nabycia mienia ogólnonarodowego (państwowego) niezbędna jest decyzja wojewody (art. 18 ust. 1). Oznacza to, że z dniem 27 maja 1990 r., jako dniem wejścia w życie powołanej ustawy (art. 40), gminy stały się właścicielami mienia państwowego określonego w art. 5 ust. 1 ustawy z tym zastrzeżeniem, że uprawnionym do stwierdzenia tego nabycia jest wojewoda.Ustawodawca tworząc samorząd terytorialny zdecydował o komunalizacji w znaczeniu podmiotowym niektórych przedsiębiorstw państwowych. Przedsiębiorstwa państwowe, dla których funkcję organu założycielskiego pełnią terenowe organy administracji państwowej, określone w art. 5 ust. 1-3 przepisów wprowadzających, stając się przedsiębiorstwami komunalnymi zachowały osobowość prawną (art. 8 ust. 1 przepisów wprowadzających). Wydaje się, że unormowanie to należy rozumieć w taki sposób, że z dniem 27 maja 1990 r. przedsiębiorstwa państwowe objęte powoływanymi wyżej normami utraciły swój status i z mocy prawa powstały nowe osoby prawne - przedsiębiorstwa komunalne, a dotychczasowe organy państwowej osoby prawnej stały się również z mocy prawa organami komunalnej osoby prawnej. Z treści ust. 2 art. 8 przepisów wprowadzających - wynika, że jest to unormowanie przejściowe i do czasu wyboru formy organizacyjno-prawnej do przedsiębiorstw komunalnych stosuje się odpowiednio przepisy o przedsiębiorstwach państwowych.Z chwilą powstania przedsiębiorstw komunalnych w znaczeniu podmiotowym, nie mogą do dochodzenia przez nich należności z tytułu świadczeń i usług, jak również roszczeń ubocznych (odsetek), mieć zastosowania przepisy szczególne wyłączające z drogi sądowej pewne rodzaje obowiązków o charakterze pieniężnym przypadających Skarbowi Państwa lub państwowym jednostkom organizacyjnym. Nie przemawia za tym żaden z przepisów powołanych wyżej aktów prawnych, ani ogólna zasada, że unormowań szczególnych, a do takich należą przepisy o skierowaniu na drogę egzekucji administracyjnej pewnych należności cywilnych, nie należy interpretować rozszerzająco.Za tym stanowiskiem przemawia wreszcie i ta okoliczność, że ustawodawca, dokonując zmian ustrojowych i przywracając właściwe miejsce samorządowi terytorialnemu oraz reaktywując własność komunalną, znowelizował również ustawę z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, dostosowując normy do podziału zadań i kompetencji pomiędzy organami administracji rządowej i organami gminy, dokonanego ustawą z dnia 17 maja 1990 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 198). Dokonane zmiany, obejmujące również art. 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, nie objęły jednak przekazania do trybu egzekucji administracyjnej należności przypadających przedsiębiorstwom, które na tle przebudowy systemu przestały być jednostkami państwowymi i stały się podmiotami mienia komunalnego.W tym stanie należy stwierdzić, że brak jest przepisu szczególnego, który by dochodzone cywilnoprawne roszczenia przedsiębiorstwa komunalnego przekazywał do właściwości innego organu, a więc wyłączał z drogi sądowej (art. 2 § 3 k.p.c.).Wobec powyższego, nie przesądzając kwestii, czy powodowe przedsiębiorstwo stało się przedsiębiorstwem komunalnym w znaczeniu podmiotowym (która to okoliczność nie została dostatecznie wyjaśniona), należało udzielić na przedstawione pytanie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.