III PZP 30/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Piekarski (sprawozdawca). Sędziowie: A. Szczurzewski, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Alicji P. przeciwko Powszechnej Kasie Oszczędności - IX Oddział - Obsługa Ratalnej Sprzedaży o należność za pracę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy w Warszawie postanowieniem z dnia 30 maja 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy do roszczenia o wypłatę wynagrodzenia dodatkowego, przewidzianego w § 6 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. (M.P. Nr 94, poz. 438), ma zastosowanie art. 473 k.z.?2. Czy wynagrodzenie to przysługuje radcy prawnemu w wysokości określonej w § 6 ust. 5 cytowanej uchwały, gdy w ciągu danego roku kalendarzowego zostaje on zatrudniony w następnym zakładzie pracy, gdzie otrzymuje wynagrodzenie dodatkowe?3. Jakie wynagrodzenie należy brać pod uwagę przy wyliczeniu sumy dodatkowego wynagrodzenia w wypadku znacznej zmiany wysokości wynagrodzenia zasadniczego w ciągu danego roku kalendarzowego?",udzielił następującej odpowiedzi:1. Dodatkowe wynagrodzenie radcy prawnego przewidziane w § 6 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. (M.P. Nr 94, poz. 438) podlega skutkom rocznej prekluzji z mocy art. 473 k.z., jeżeli stało się ono wymagalne przed zakończeniem umowy o pracę, w ramach której radca prawny zastępował zakład pracy w procesie sądowym, w którym przyznano temu zakładowi zwrot kosztów zastępstwa. 2. Dodatkowe wynagrodzenie w zakresie, w którym stało się wymagalne po zakończeniu wyżej wymienionego stosunku pracy, przysługuje radcy prawnemu niezależnie od tego, czy został on zatrudniony w charakterze radcy prawnego w innym zakładzie pracy i czy pobiera tam takie wynagrodzenie; maksymalną wysokość tej dodatkowej należności oblicza się od zasadniczego wynagrodzenia pobieranego przez radcę prawnego przed ustaniem umownego stosunku pracy. Uzasadnienie faktycznePowódka od dnia 1.IV.1965 r. do dnia 31.III.1967 r. była radcą prawnym strony pozwanej i z tego tytułu co miesiąc otrzymywała dodatkowe wynagrodzenie wynoszące 25% jej zasadniczego wynagrodzenia za tę pracę. Roczne dodatkowe wynagrodzenie sięgało 3-miesięcznego zasadniczego wynagrodzenia. Powódka żąda zasądzenia od strony pozwanej 9.400 zł oraz ustalenia, że strona pozwana obowiązana jest jej wypłacić wynagrodzenie należne od kosztów procesu wyegzekwowanych po 1967 r. w sprawach prowadzonych przez powódkę.Sąd Powiatowy dla m. st. Warszawy w Warszawie wyrokiem z dnia 14 stycznia 1972 r. oddalił powództwo i obciążył powódkę obowiązkiem zwrotu 1.481 zł wynagrodzenia biegłego księgowego W.M.Na podstawie opinii tego biegłego Sąd Powiatowy ustalił, że strona pozwana nie dopłaciła powódce wynagrodzenia dodatkowego należnego od wyegzekwowanych kosztów procesu w łącznej kwocie 9.400 zł za lata 1965-1967. Jednakże Sąd Powiatowy uznał, że roszczenie powódki uległo prekluzji na mocy art. 473 k.z., gdyż stosunek pracy został z powódką rozwiązany z dniem 31.III.1967 r., a pozew wniesiono dnia 17.V.1971 r. Zdaniem Sądu Powiatowego objęte pozwem roszczenia powódki były wymagalne w czasie trwania umownego stosunku pracy, ponieważ już w ciągu stycznia i lutego 1967 r. kwoty wyegzekwowane z tytułu kosztów procesu przekraczały sumę wymaganą do wypłacenia powódce przysługującego jej za 1967 r. dodatkowego wynagrodzenia.Za okres zaś po 1967 r. Sąd Powiatowy nie przyznał powódce dodatkowego wynagrodzenia, gdyż nie pracowała już ona u strony pozwanej, a dodatkowe wynagrodzenie (przewidziane w § 6 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. w sprawie zasad wynagradzania radców prawnych i referentów prawnych zatrudnionych w zjednoczeniach oraz bankach państwowych - M.P. Nr 94, poz. 438) nie może być wypłacane samodzielnie.Powódka w rewizji żąda zmiany powyższego wyroku i uwzględnienia powództwa albo uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżąca zarzuciła Sądowi Powiatowemu naruszenie § 6 cyt. uchwały nr 400 i art. 473 k.z. przez błędną ich wykładnię. Ponadto skarżąca dopatruje się uchybień procesowych w pominięciu dowodów z zeznań świadka T. B. i z pisma Komitetu Pracy i Płac z dnia 16.XII.1970 r. St. 05614-49/70.Zdaniem skarżącej należy się jej 4.400 zł z tytułu reszty kosztów zastępstwa za lata 1965 i 1966. Należność ta stała się wymagalna zgodnie z § 6 ust. 4 cyt. uchwały nr 400 dopiero po wyegzekwowaniu połowy przysądzonej w wyroku należności. Strona pozwana zaś wypłaciła część wynagrodzenia dodatkowego, obliczaną procentowo, z ewent. premią comiesięcznie, lecz nie informowała powódki o wynikach egzekucji, na skutek czego powódka nie mogła się orientować, jaką kwotę z tego tytułu otrzymała w ciągu roku, nie mogła więc zgłaszać wypłaty reszty dodatkowego wynagrodzenia. O tym, ile z tego tytułu jej się należy, dowiedziała się dopiero w toku procesu z opinii biegłego. Z tych przyczyn zdaniem skarżącej roszczenie to nie uległo prekluzji z mocy art. 473 k.z.Nie ulega także prekluzji jej roszczenie o 5.000 zł z tegoż tytułu za 1967 r., gdyż należność ta powstała - zdaniem skarżącej - po rozwiązaniu umowy o pracę i strona pozwana nie poinformowała powódki "o zaistnieniu warunków do wypłaty wyegzekwowanych kosztów" z procesów prowadzonych przez skarżącą, wobec czego nie zaczął biec termin przedawnienia roszczenia. Według bowiem wyjaśnienia Komitetu Pracy i Płac z dnia 16.XII.1970 r. St. 05614-49/70, zaadresowanego do powódki i złożonego w odpisie do akt sprawy, art. 473 k.z. nie ma zastosowania do roszczenia radcy prawnego wynikającego z § 6 cyt. uchwały Rady Ministrów nr 400 w wypadku, gdy kwoty, których część stanowi dodatkowe wynagrodzenie radcy prawnego, zostały wyegzekwowane po ustaniu stosunku pracy (§ 6 ust. 4 tej uchwały); takie roszczenie, według cytowanego wyjaśnienia, staje się wymagalne po zakończeniu stosunku pracy.Skarżąca podnosi, że Sąd Powiatowy zastosował błędną wykładnię § 6 cyt. uchwały, gdyż przepis ten ogranicza tylko wysokość wynagrodzenia dodatkowego, a nie czas, w którym ma być ono wypłacone.Wreszcie skarżąca zarzuca, iż brak było podstaw do obciążenia jej kosztami procesu, ponieważ strona pozwana działała bez adwokata lub radcy prawnego, koszty zaś biegłego zostały wywołane przez stronę pozwaną, która odmówiła złożenia wyliczenia należnego powódce dodatkowego wynagrodzenia z tytułu zastępstwa procesowego, co wywołało dopuszczenie przez Sąd z urzędu dowodu z opinii biegłego księgowego.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, wskazał, że rozstrzygnięcie procesu zależy od wyjaśnienia, czy do roszczenia o wypłatę wynagrodzenia dodatkowego przewidzianego w § 6 cyt. uchwały Rady Ministrów nr 400 z dnia 10 grudnia 1963 r. (M.P. Nr 94, poz. 438) ma zastosowanie art. 473 k.z. W wyroku z dnia 16.XII.1970 r. Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy w Warszawie uznał, że roszczenie radcy prawnego o dodatkowe wynagrodzenie ulega prekluzji z mocy art. 473 k.z. Pogląd ten jednak nasuwa poważne wątpliwości, ponieważ § 6 ust. 4 cyt. uchwały uzależnia wypłatę wynagrodzenia dodatkowego od wyników egzekucji, ta zaś może zakończyć się po ustaniu stosunku pracy z radcą prawnym, a wówczas nie miałby zastosowania art. 473 k.z.W razie uznania, że roszczenia powódki nie uległy prekluzji, wymagałaby rozstrzygnięcia kwestia, czy radcy prawnemu przysługuje dodatkowe wynagrodzenie w wysokości określonej w § 6 ust. 5 cyt. uchwały, jeżeli w ciągu danego roku kalendarzowego na skutek zatrudnienia w następnym zakładzie pracy otrzymał on wynagrodzenie dodatkowe. Sąd Wojewódzki zaznaczył, że cytowany przepis limituje wysokość dodatkowego wynagrodzenia, stanowiąc, iż nie może ono przekraczać w ciągu roku kalendarzowego 3-miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego pobieranego w danym zakładzie pracy. Nie wyjaśnia to - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - kwestii, czy radca prawny, zmieniając w ciągu roku kalendarzowego podmioty zatrudniające ("pracodawców"), może otrzymać od każdego z nich pełne wynagrodzenie dodatkowe. Gdyby mógł je otrzymać, byłby w lepszej sytuacji od radcy prawnego, z którym stosunek pracy trwa przez okres wieloletni, co godziłoby w zasadę zwalczania nieuzasadnionej płynności kadr. Sąd Wojewódzki zaznaczył przy tym, że: "nie wydaje się jednak, aby postanowienia cyt. uchwały dawały podstawę do odmiennego poglądu". Ponadto Sąd Wojewódzki stwierdził, że w cyt. uchwale nr 400 uzależniono wysokość wynagrodzenia dodatkowego od wysokości wynagrodzenia zasadniczego pobieranego w danym zakładzie pracy, lecz nie wyjaśniono, jak należy postępować, gdy wysokość wynagrodzenia zasadniczego ulega zmianom. W tym przedmiocie Sąd Wojewódzki wskazał na rozliczanie co trzy miesiące wynagrodzenia dodatkowego z danego roku kalendarzowego, co zdaje się przemawiać za tym, że średnie wynagrodzenie zasadnicze radcy prawnego z danego roku kalendarzowego powinno stanowić podstawę obliczenia należnego dodatkowego wynagrodzenia. Sąd Wojewódzki zaznaczył jednak, że podstawą mogłoby być wynagrodzenie zasadnicze obliczane w sposób stosowany przy wymiarze urlopu.Przytoczone wątpliwości skłoniły Sąd Wojewódzki do przedstawienia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia przytoczonych w sentencji uchwały pytań prawnych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Roszczenie o wypłatę dodatkowego wynagrodzenia, przewidzianego w § 6 cyt. uchwały nr 400, przysługuje radcy prawnemu na podstawie umowy o pracę, jeśli stanowi ona podstawę zastępowania przez niego jednostki gospodarki uspołecznionej, wymienionej w tej uchwale, w postępowaniu sądowym w procesach z osobami fizycznymi i z organizacjami nie będącymi organizacjami państwowymi (§ 6 ust. 1 tej uchwały).To dodatkowe wynagrodzenie wynosi 70% przysądzonego zasadniczego wynagrodzenia pełnomocnika procesowego w procesach z powództwa wytoczonego przez zakład pracy korzystający z usług radcy prawnego, a 100% przysądzonego zasadniczego wynagrodzenia pełnomocnika procesowego - w procesach wytoczonych przeciw temu zakładowi pracy (§ 6 ust. 2 tej uchwały).W sprawach z powództwa wymienionego zakładu pracy wspomniane dodatkowe wynagrodzenie wypłaca się radcy prawnemu w połowie z pierwszej wyegzekwowanej kwoty, pozostałą zaś połowę wypłaca się radcy prawnemu po wyegzekwowaniu połowy należności głównej; natomiast w sprawach z powództwa przeciwko zakładowi pracy dodatkowe wynagrodzenie wypłaca się radcy prawnemu w całości po wyegzekwowaniu kosztów od dłużnika (§ 6 ust. 4 tej uchwały). Od wyegzekwowania więc wyżej wskazanych należności zależy wymagalność dodatkowego wynagrodzenia radcy prawnego w omawianym zakresie. Dopóki wynagrodzenie to nie stanie się wymagalne, dopóty nie przysługuje ono radcy prawnemu.W zakresie, w jakim dodatkowe wynagrodzenie stało się wymagalne przed zakończeniem umowy o pracę, w której ramach radca prawny zastępował przedsiębiorstwo państwowe, zjednoczenie lub bank państwowy w postępowaniu sądowym w wyżej wskazanych procesach, roszczenie o to dodatkowe wynagrodzenie podlega skutkom prekluzji przewidzianej w art. 473 k.z. Zgodnie bowiem z tym przepisem, utrzymanym w mocy dla stosunków pracy przez art. XII § 2 pkt 2 przep. wprow. k.c., pracownicy (i zakłady pracy) nie mogą dochodzić sądownie roszczeń wynikających z umowy o pracę po upływie roku od zakończenia stosunku pracy.Ta prekluzja odnosi się jedynie do roszczeń, które powstały i stały się wymagalne przed zakończeniem umownego stosunku pracy, nie obejmuje natomiast roszczeń powstałych lub wymagalnych dopiero po zakończeniu tego stosunku. Jeżeli więc dopiero po ustaniu umownego stosunku pracy, łączącego radcę prawnego z obsługiwaną przez niego jednostką uspołecznioną, zostanie na jej rzecz z tytułu zastępstwa prawnego wyegzekwowana kwota, uzasadniająca wypłatę byłemu radcy prawnemu omawianego dodatkowego wynagrodzenia, roszczenie o wypłatę tego wynagrodzenia nie podlega skutkom rocznej prekluzji przewidzianej w art. 473 k.z.Roszczenie to przysługuje byłemu radcy prawnemu także wówczas, gdy w ciągu roku kalendarzowego, w którym stało się wymagalne - albo później - radca prawny zostanie zatrudniony na podstawie umowy o pracę w innym uspołecznionym zakładzie pracy. Wymienione bowiem przepisy nie uzależniają tego roszczenia od zatrudnienia radcy prawnego tylko w jednym zakładzie pracy; przeciwnie, przewidują (np. w § 4) możność zatrudnienia radcy prawnego w kilku zakładach pracy. Przepisy te nie uzależniają także tego roszczenia od pozostawania w umownym stosunku pracy z pierwotnym zakładem pracy, nie przypisują więc ciągłości pracy radcy prawnego - w zasięgu omawianego roszczenia - normatywnego znaczenia. Roszczenie to nie traci swego dodatkowego charakteru także wówczas, gdy przysługuje osobie nie wykonującej już zawodu radcy prawnego, stanowi bowiem uzupełnienie pobieranego poprzednio, przed ustaniem stosunku pracy, przez radcę prawnego jego zasadniczego wynagrodzenia.Z mocy § 6 ust. 5 cyt. uchwały nr 400 wysokość dodatkowych wynagrodzeń (tj. ich suma) nie może przekraczać w ciągu roku kalendarzowego 3-miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego, pobieranego w danym zakładzie pracy. Podstawą więc obliczenia maksymalnej wysokości (górnego pułapu) należności radcy prawnego z tytułu przyznanego zakładowi pracy i wyegzekwowanego zwrotu kosztów zastępstwa za dany rok kalendarzowy jest zasadnicze wynagrodzenie pobierane przez radcę prawnego w tym roku kalendarzowym, w którym poszczególne pozycje składowe tych podlegających zsumowaniu należności stały się wymagalne. Toteż zgodnie z wyjaśnieniem Komitetu Pracy i Płac z dnia 15.II.1967 r. SO 161--31/66 (przytoczonym przez prof. dr E. Wengerka w jego książce pt. "Organizacja obsługi prawnej organów państwowych oraz jednostek gospodarki uspołecznionej", Poznań 1970, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Prace Wydziału Prawa nr 46, s. 87), "łączną wysokość dodatkowego wynagrodzenia w ciągu roku kalendarzowego, limitowaną sumą 3-miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego, należy obliczyć oddzielnie za każdy rok kalendarzowy, kierując się terminami zapadłej wypłaty, bez względu na czas faktycznie dokonanej wypłaty".Jeżeli w ciągu danego roku kalendarzowego radca prawny pobierał różne co do wysokości zasadnicze wynagrodzenie miesięczne, decydujące dla powyższego obliczenia jest wyższe z pobieranych wynagrodzeń zasadniczych. Górny pułap bowiem podlegających zsumowaniu należności dodatkowych oblicza się na podstawie zasadniczego wynagrodzenia pobieranego w ciągu roku kalendarzowego. Jeśli więc radca prawny w ciągu danego roku pobierał także wyższe zasadnicze wynagrodzenie, brak jest podstaw do pominięcia tej podstawy obliczenia w omawianym zakresie. Pominięcie jej nie byłoby zgodne z celem omawianych przepisów, które mają usprawniać obsługę prawną i egzekucję zwrotu kosztów zastępstwa sądowego przez zapewnienie radcy prawnemu stosownego udziału w wynagrodzeniu za prowadzenie przez niego procesu. Przepis więc ograniczający ten udział nie podlega wykładni rozszerzającej, zwłaszcza że nie przewiduje on obliczania maksymalnej wysokości tych (podlegających zsumowaniu) dodatkowych należności na podstawie średniego wynagrodzenia zasadniczego z danego roku kalendarzowego. Nie było też potrzeby kazuistycznego normowania tego obliczania w sytuacji szczególnej, tj. w wypadku podwyższenia albo obniżenia zasadniczego wynagrodzenia radcy prawnego w ciągu roku, ponieważ z reguły nie ulega ono zmianie w wymienionym okresie; odosobnione zaś sytuacje nie wymagają kazuistycznego uregulowania w akcie normującym stosunki typowe.Radca prawny w czasie swej pracy w jednostce uspołecznionej uprawniony jest do sprawdzania wpływów sum wyegzekwowanych z tytułu przyznanego tej jednostce zwrotu kosztów jej zastępstwa w procesach z osobami fizycznymi lub z organizacjami niepaństwowymi, od których to wpływów zależy wymagalność przysługującego radcy prawnemu dodatkowego wynagrodzenia. Wymagalność tej należności nie zależy natomiast od zawiadomienia przez zakład pracy radcy prawnego o każdoczesnym wpływie wyegzekwowanych kosztów zastępstwa. Zakład pracy nie jest obowiązany dokonywać takich zawiadomień. Obowiązek ten nie istnieje także po ustaniu stosunku pracy z radcą prawnym; na jego żądanie zakład pracy powinien mu jednak udzielić w tym przedmiocie wyjaśnień. Stwierdzić też należy, że w przytoczonym wyjaśnieniu Komitetu Pracy i Płac dokonanie obliczenia przez zakład pracy łącznej wysokości dodatkowych wynagrodzeń należnych radcy prawnemu za dany rok kalendarzowy nie zostało uzależnione od pozostawania radcy prawnego w umownym stosunku pracy z danym zakładem pracy. Nie zależy też ono od zgłoszenia przez radcę prawnego - albo byłego radcę prawnego - żądania wypłaty tych należności. Są one bowiem wymagalne i płatne niezależnie od takiego żądania.Dodatkowe wynagrodzenie, o którym mowa, nie przysługuje radcy prawnemu w sporach ze stosunku pracy, z wyjątkiem sporów o zawinione niedobory; nie przysługuje ono także w sporach o odszkodowanie z powodu wypadków przy pracy lub choroby zawodowej (§ 6 ust. 1 zdanie ostatnie cyt. uchwały nr 400).Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy, odpowiadając na przedstawione przez Sąd Wojewódzki w myśl art. 391 k.p.c. pytania prawne, stwierdził, co następuje:1. Dodatkowe wynagrodzenie radcy prawnego przewidziane w § 6 cyt. uchwały nr 400 podlega skutkom rocznej prekluzji z mocy art. 473 k.z., jeżeli stało się ono wymagalne przed zakończeniem umowy o pracę, w ramach której radca prawny zastępował zakład pracy w procesie sądowym, w którym przyznano temu zakładowi zwrot kosztów zastępstwa.2. Dodatkowe wynagrodzenie w zakresie, w którym stało się wymagalne po zakończeniu wyżej wymienionego stosunku pracy, przysługuje radcy prawnemu niezależnie od tego, czy został on zatrudniony w charakterze radcy prawnego w innym zakładzie pracy i czy pobiera tam takie wynagrodzenie; maksymalną wysokość tej dodatkowej należności oblicza się od zasadniczego wynagrodzenia pobieranego przez radcę prawnego przed ustaniem umownego stosunku pracy.