III PZP 18/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: W. Glabisz, J. Krzyżanowski (sprawozdawca), S. Rejman, Z. Stypułkowska, J. Tyszka, M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL W. Grocholi, w sprawie z powództwa Jana K. przeciwko Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w S. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 14 maja 1971 r.:"Czy przez pracowników nie zaliczonych do żadnej z grup inwalidów w rozumieniu art. 23 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) należy rozumieć wyłącznie pracowników nie zaliczonych do jednej z grup inwalidów wskutek wypadku przy pracy w rozumieniu art. 3 wymienionej ustawy?"uchwalił postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Zaliczenie pracownika poszkodowanego w wypadku przy pracy w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 1968 r. do jednej z grup inwalidów z innej przyczyny niż wypadek przy pracy nie wyłącza możliwości dochodzenia przed sądem przez tego pracownika renty uzupełniającej przewidzianej w art. 23 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8). Uzasadnienie faktyczneWątpliwości prawne w związku z wykładnią art. 23 ustawy z 23.I.1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8), dalej nazywanej "ustawą wypadkową", wynikły na tle następującego stanu faktycznego:Powód domagał się zasądzenia od pozwanego przedsiębiorstwa DOKP w S. odszkodowania w postaci: zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wyrównania pomiędzy zasiłkiem pobieranym w okresie choroby a pełnym wynagrodzeniem oraz stałej renty uzupełniającej od daty ustania prawa do zasiłku chorobowego. Powód był zatrudniony na kolei jako mechanik i kierowca samochodu. W czasie pracy uległ w dniu 6 maja 1968 r. nieszczęśliwemu wypadkowi z winy pozwanego Przedsiębiorstwa i został uznany za inwalidę III grupy z innej przyczyny niż wypadek przy pracy. Od 1.I.1969 r. otrzymuje rentę inwalidzką w kwocie 1.216 zł, a od 1.I.1970 r. - po 1.267 zł. Decyzja organu rentowego co do wysokości renty została wydana na podstawie ustawy z 23.I.1968 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 10) i zarządzenia Ministra Komunikacji z 12.IV.1968 r. (M.P. Nr 18, poz. 106). W postępowaniu rentowym KIZ stwierdził w dniu 3.X.1968 r. stan po urazie gałki ocznej prawej z następującą zaćmą pourazową usuniętą operacyjnie, osłabienie wzroku i przytępienie słuchu. Powód może wykonywać pracę lekką, warsztatową; przeciwwskazana jest praca kierowcy. Zaliczono poszkodowanego do trzeciej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, przy czym inwalidztwo istnieje od 7.V.1969 r. W uzasadnieniu wskazano, że III grupę inwalidzką przyznano w związku z dyskwalifikacją zawodową i obniżką zarobków o połowę w następstwie urazu oka prawego podczas pracy.W postępowaniu sądowym stwierdzono na podstawie historii choroby szpitala klinicznego Nr 2 w S., że wypadek spowodował ranę drążącą rogówki oka prawego z następującą zaćmą pourazową tego oka. Nie stwierdzono przy tym u badanego śladów chorób istniejących przed wypadkiem. Stan obecny jest wynikiem wypadku. Biegły sądowy dr A.A. po zbadaniu powoda w dniu 28.IX.1969 r. stwierdził zmiany pourazowe oka prawego w postaci blizny rogówki oka, ubytek tęczówki oraz resztki torebki soczewki i osłabienie ostrości wzroku uszkodzonego oka.Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo tak w zakresie odszkodowania jednorazowego jak i renty uzupełniającej - przy uwzględnieniu świadczeń pobieranych przez powoda z ubezpieczenia społecznego i zachowanych możliwości zarobkowych.Wobec niezaskarżenia wyroku przez pozwane Przedsiębiorstwo Sąd rewizyjny, rozpoznając rewizję powoda, utrzymał w mocy zasądzenie dla niego renty uzupełniającej.Prawomocny wyrok Sądu pierwszej instancji w części dotyczącej renty uzupełniającej zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, dopatrując się rażącego naruszenia art. 23 ust. 2 ustawy wypadkowej i wyrażając pogląd, że stosownie do treści tego przepisu renta uzupełniająca należy się tylko tym pracownikom, którzy nie zostali zaliczeni do żadnej z grup inwalidów, skoro zaś powód został zaliczony do III grupy inwalidzkiej, to renta uzupełniająca mu nie przysługuje.Rozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy uznał, że zagadnienie wykładni art. 23 ust. 2 pkt 3 ustawy wypadkowej może budzić wątpliwości, wobec czego przedstawił je w trybie art. 30 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w składzie 7 sędziów.Odpowiedź na przedstawione składowi siedmiu sędziów do rozstrzygnięcia pytanie prawne zależy od oceny charakteru przepisu art. 23 ustawy wypadkowej i przedmiotu jego unormowania, gdyż dopiero wyjaśnienie tych problemów - zwłaszcza w związku z treścią przepisów art. 21 ust. 3 i art. 22 ustawy - pozwoli prawidłowo określić zasięg kognicji sądu powszechnego oraz uprawnień pracownika do renty uzupełniającej z tytułu wypadku przy pracy, któremu uległ z winy pracodawcy w okresie pomiędzy 1 stycznia a 31 sierpnia 1968 r.Jak wiadomo, ustawa wypadkowa wyłączyła całkowicie spod kompetencji sądów powszechnych od 1.IX.1968 r. sprawy o świadczenia pieniężne przysługujące w razie wypadków przy pracy. Natomiast w okresie przejściowym od 1.I. do 31.VIII.1968 r. (tj. od daty wydania przez Radę Ministrów rozporządzeń wykonawczych przewidzianych w art. 21 i 23 ustawy) ograniczyła jedynie zakres kognicji sądów powszechnych do zagadnień wymienionych szczegółowo w ust. 3 art. 21 i ust. 2 art. 23.Przedmiotem sporów regulowanych przepisami art. 21 i 23 ustawy są niewątpliwie sprawy cywilne w rozumieniu art. 2 k.p.c., ograniczenie zatem kompetencji sądów powszechnych w tego rodzaju sprawach w omawianym okresie przejściowym należy traktować jako wyjątek od zasady wyrażonej w art. 2 k.p.c., wobec czego rozważane przepisy powinny być interpretowane strictissime i ich wykładnia rozszerzająca jest niedopuszczalna.Już więc z tego względu nie jest możliwe przyjęcie rozszerzającej wykładni pojęcia "pracowników nie zaliczonych do żadnej z grup inwalidów", a więc objęcia tym pojęciem każdego inwalidy, a m.in. również inwalidy w rozumieniu przepisów ustawy z 23.I.1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6) czy też ustawy z 23.I.1968 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 10) - bez względu na to, jaka była przyczyna inwalidztwa i od kiedy stan inwalidztwa trwa.Nie wymaga bliższego uzasadnienia, że pod pojęcie inwalidy wymienionego w art. 23 ust. 2 pkt 3 nie podpada inwalida z chorób samoistnych, zwłaszcza gdy inwalidztwo to zostało uznane jeszcze przed wypadkiem przy pracy. Nie budzi również wątpliwości, iż nie mogą być zaliczeni do tej kategorii inwalidzi z innych przyczyn niż wypadek w zatrudnieniu lub choroba zawodowa, jeżeli inwalidztwo powstało przed 1.I.1968 r. W dalszej konsekwencji nie mogą być objęci przepisem wyjątkowym art. 23 ust. 2 pkt 3, a więc pozbawieni możności dochodzenia renty uzupełniającej przed sądem powszechnym, którego właściwość nie jest wyłączona, tacy pracownicy, którzy ulegli wypadkowi przy pracy w okresie przejściowym z przyczyn zawinionych przez zakład pracy, jeżeli zaliczeni zostali do III grupy inwalidzkiej wskutek innych przyczyn niż wypadek przy pracy lub choroba zawodowa. Przemawiają za tym następujące względy.Przede wszystkim ust. 2 art. 23 ustawy w części wstępnej omówi tylko o "osobach uprawnionych do świadczeń w związku z wypadkami" (chyba przy pracy, skoro przedmiotem ustawy są tylko takie wypadki). Jeżeli więc dalsza część tegoż ustępu mówi o poszkodowanych zaliczonych do jakiejkolwiek grupy inwalidzkiej, to oczywiście może chodzić tylko o uprawnionych do świadczeń w związku z "wypadkiem". Niezależnie od tego końcowe zdanie ust. 2 art. 23 mówi o wynagrodzeniu szkody ograniczonej do kwoty, o którą wynagrodzenie należne w myśl przepisów k.c. przewyższa świadczenia "z ubezpieczenia społecznego". Ustawa przeto wyraźnie przewiduje możliwość istnienia równoległego "świadczenia z ubezpieczenia społecznego" i renty uzupełniającej. Zauważyć należy, że może tu chodzić tylko o renty inwalidzkie należne z innych przyczyn niż wypadek przy pracy lub choroba zawodowa, dodatkowe bowiem świadczenia z ubezpieczenia społecznego, jakie są przewidziane w art. 23 ust. 2 pkt 1 ustawy, są tam precyzyjnie określone i nie wchodzą w rachubę przy określaniu renty uzupełniającej. Natomiast świadczenia z art. 12 ustawy nie są świadczeniami z ubezpieczenia społecznego, lecz świadczeniami zakładu pracy.Ustawa wypadkowa poprawiła los poszkodowanych w razie wypadku przy pracy m.in. przez przyspieszenie toku dochodzenia i przez podwyższenie świadczeń wypłacanych z tytułu poniesionej szkody. Przyjęcie odmiennej wykładni aniżeli proponowana prowadziłoby do skutków sprzecznych z założeniami ustawy. Pozbawiłoby bowiem możliwości uzyskania wyrównania pełnych zarobków, co zapewniał dawny art. 24 dekretu o p.z.e. z 1954 r. i częściowo art. 23 ustawy, natomiast nie dawałoby pracownikowi w zamian nawet podwyższonych świadczeń z ustawy wypadkowej pomimo pogorszenia stanu zdrowia i istniejącego inwalidztwa.Wykładnia taka pogarszałaby więc sytuację pracownika w porównaniu z okresem ubiegłym, nie przyznając mu w zamian polepszenia, co właśnie było założeniem ustawy wypadkowej.Przy rozważaniu treści art. 23 ust. 2 pkt 3 ustawy nie można pominąć art. 22 ustawy, gdyż dopiero zestawienie tych przepisów uzasadnia logiczne rozwiązanie i wyjaśnia istotną treść przepisu art. 23. Jak wiadomo, art. 22 stanowi, że "tylko" świadczenia przewidziane w ustawie, a więc renta z art. 3 ustawy, stanowią w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy pełne wynagrodzenie szkód. Skoro poszkodowany uzyskał świadczenie rentowe z ustawy wypadkowej (art. 3), to nic więcej z tytułu renty mu się nie należy, a to wobec wyraźnej treści art. 22 ustawy. Tylko bowiem przyznanie wyższych świadczeń rentowych z ustawy wypadkowej stanowi - zgodnie z art. 22 ustawy - wynagrodzenie szkody na zdrowiu, wynikłej dla pracownika na skutek wypadku przy pracy.Tłumaczy to też znaczenie przepisu pkt 3 ust. 2 art. 23, który w związku z treścią art. 22 - w razie przyznania renty inwalidzkiej z tytułu wypadku przy pracy, a więc odpowiednio wysokiej - uznaje roszczenia poszkodowanego z tego tytułu za wyczerpane. Jeżeli natomiast poszkodowany w wypadku przy pracy nie uzyskał wyższej renty z ustawy wypadkowej, to nie ma zastosowania zasada wyrażona w art. 22 ustawy i dlatego pracownik poszkodowany w okresie przejściowym (tj. przed 1.IX.1968 r.) może dochodzić na podstawie art. 23 ust. 2 pkt 3 renty uzupełniającej w granicach określonych w zdaniu końcowym tego artykułu. Uzasadnia to wniosek, że ograniczenie odpowiedzialności za zmniejszenie zarobków przewidziane w pkt 3 ust. 2 art. 23 ustawy podyktowane było faktem otrzymania wyższego świadczenia rentowego z ustawy wypadkowej.Do takich samych rezultatów prowadzi również wykładnia rozważanego przepisu w zestawieniu z art. 21 ust. 3 ustawy. Z zestawienia bowiem tego wynika, że na podstawie art. 21 ust. 3 i art. 1 ust. 3 ustawy poszkodowany na skutek choroby zawodowej (oprócz krzemicy u górników) ma w każdym wypadku możność dochodzenia przed sądem różnicy pomiędzy utraconym wynagrodzeniem a świadczeniem przyznanym mu z ubezpieczenia społecznego na podstawie ustawy o p.z.e. (lub ustawy o zaopatrzeniu kolejarzy - Dz. U. z 1968 r. Nr 3, poz. 10), natomiast poszkodowany w wyniku wypadku przy pracy przy takim samym stanie faktycznym (tzn. po przyznaniu renty inwalidzkiej z ustawy o p.z.e.) pozbawiony byłby zarówno drogi sądowej jak renty uzupełniającej. Różnica ta nie znajduje żadnego rozsądnego wytłumaczenia, natomiast wykładnia przytoczona w uchwale sprzeczność tę usuwa.Ponieważ w konkretnej sprawie powodowi przyznano rentę inwalidzką z ustawy z 23.I.1968 r. o zaopatrzeniu kolejarzy i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 10), która w art. 54 w sprawach w niej nie unormowanych nakazuje stosować odpowiednio przepisy ustawy o p.z.e., a wśród nich art. 123 ustawy, przeto należy się zastanowić, czy przepis ten nie zamyka drogi sądowej dla poszkodowanego o rentę uzupełniającą, jeżeli przyznano mu rentę inwalidzką w związku z zatrudnieniem.Należy odpowiedzieć na to przecząco. Przesłanki zastosowania ustawy o p.z.e. są inne aniżeli przesłanki ustawy wypadkowej, która w art. 1 ust. 2 i 3 wyraźnie stanowi, że przepisy ustawy o p.z.e. stosuje się wówczas, gdy przyczyny wypadku nie stanowią podstawy do przyznania świadczeń z ustawy wypadkowej. Inaczej mówiąc, przepisy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy mają pierwszeństwo przed przepisami o p.z.e.Ograniczenie przewidziane w art. 123 ustawy o p.z.e., zbliżone w swej treści do przepisu art. 22 ustawy wypadkowej, nie może być stosowane w sytuacji stwierdzonego wypadku przy pracy również dlatego, że zostało ono wyraźnie wyłączone przepisem art. 26 ustawy wypadkowej, który nakazując odpowiednie stosowanie w sprawach nie uregulowanych ustawą wypadkową enumeratywnie wymienionych przepisów ustawy o p.z.e., pomija zarówno postanowienia art. 23-26 o przyznaniu rent inwalidzkich jak i art. 123 ustawy o p.z.e.Wypada zaznaczyć, że ujęta w uchwale odpowiedź znajduje pośrednią aprobatę w "Wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie dochodzenia przed sądami powszechnymi odszkodowań za następstwa wypadków przy pracy po wprowadzeniu systemu świadczeń ustawą wypadkową" Sądu Najwyższego z dnia 21-31.XII.1970 r. III PZP/39/70 (OSNCP z 1971 r., nr 3, poz. 40). Mianowicie rozważając znaczenie przepisu art. 23 ust. 2 pkt 3 ustawy wypadkowej wyjaśniono w ust.1 pkt 4, że przy ocenie, czy pracownikowi nie zaliczonemu do żadnej z grup inwalidów przysługuje renta uzupełniająca, ma znaczenie wiążące dla sądu prawomocne orzeczenie o "zaliczeniu do jednej z grup inwalidów z tytułu wypadku przy pracy". Następnie w pkt 5 tegoż ustępu 1 podkreślono, że zakaz zasądzania rat uzupełniających pracownikom zaliczonym do jednej z grup inwalidów uzasadniony jest tym, (że wymienionym osobom zamiast rent uzupełniających przysługuje z ubezpieczeń społecznych, wyższe świadczenie z ustawy wypadkowej) w postaci renty inwalidzkiej z art. 3 ustawy wypadkowej.Przytoczone względy uzasadniają treść uchwalonej odpowiedzi.