III CZP 6/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl (sprawozdawca), R. Czarnecki, J. Ignatowicz, W. Glabisz, J. Pietrzykowski, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL T. Potapowicza, po rozpoznaniu wniosku Prokuratora Generalnego PRL z dnia 4 stycznia 1972 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych może domagać się od sprawcy czynu, który spowodował konieczność wypłaty zasiłku z tytułu czasowej niezdolności do pracy, zwrotu równowartości tego zasiłku?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Zakład Ubezpieczeń Społecznych może domagać się w postępowaniu sądowym od sprawcy czynu, który spowodował wypłatę zasiłku z tytułu czasowej niezdolności do pracy, zwrotu wypłaconej kwoty.Uzasadnienie faktyczneObjęte pytaniem zagadnienie prawne zrodziło się na tle rozbieżności poglądów co do kwestii, czy w aktualnym stanie prawnym istnieje podstawa domagania się przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych od sprawcy uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia zwrotu zasiłku chorobowego, wypłaconego osobie poszkodowanej.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na to pytanie, Sąd Najwyższy miał na uwadze, że ustawa o ubezpieczeniu społecznym z dnia 28 marca 1933 r. (Dz. U. Nr 51, poz. 396 z późn. zm.) regulowała w sposób całościowy zagadnienie świadczeń z tytułu ubezpieczeń społecznych.Natomiast dekret o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin z dnia 25 czerwca 1954 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98) objął swym zasięgiem jedynie świadczenia z tytułu powszechnego zaopatrzenia emerytalnego wymienione w art. 3 pkt 1, tj.: A) świadczenia pieniężne, które obejmują: 1) rentę starczą, 2) rentę inwalidzką, 3) rentę rodzinną, 4) dodatki do rent, 5) zasiłek pogrzebowy, oraz B) świadczenia w naturze, na które składa się: 6) pomoc lecznicza i położnicza, 7) protezowanie, 8) przysposobienie zawodowe i 9) umieszczenie w domu rencistów. W podobny sposób reguluje to zagadnienie również ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 6), która przewidziane w niej świadczenia wymienia w art. 2 w sposób analogiczny jak wymieniony wyżej dekret z 1954 r. Oba wymienione akty prawne pozostawiły kwestię regresu roszczeń z tytułu wypłaconego przez ZUS zasiłku chorobowego poza swym zasięgiem.Regulują natomiast zagadnienie zwrotu zasiłków chorobowych z tytułu czasowej niezdolności do pracy wypłaconych przez ZUS pracownikowi, który uległ wypadkowi przy pracy, art. 18 i 19 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8), ale ich mocy obowiązującej nie można rozciągać na inne wypadki, tym bardziej że spory na tym tle wynikłe nie należą do drogi sądowej, lecz mogą być rozpatrywane w drodze postępowania arbitrażowego, jako dotyczące jednostek podlegających właściwości państwowego arbitrażu gospodarczego. Właśnie na tle wymienionych aktów prawnych powstała wątpliwość, czy przepis art. 197 ustawy z 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym nadal obowiązuje, czy też został uchylony uprzednio przez art. 112 ust. 2 pkt 3 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98), a następnie przez ustawę z dnia 23 stycznia 1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 6).Według bowiem art. 112 ust. 1 dekretu o p.z.e. z 1954 r. tracą moc wszystkie dotychczasowe przepisy w przedmiotach uregulowanych tym dekretem. Według zaś ust. 2 pkt 3 tegoż artykułu w szczególności tracą moc m.in. art. 134-211 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396 z późn. zm.), wśród których znajduje się również art. 197.Ponieważ jednak wymieniony dekret nie regulował w ogóle kwestii świadczeń z tytułu niezdolności do pracy, klauzula derogacyjna z art. 112 ust. 1 i 2 pkt 3 nie mogła swym zasięgiem w omawianej materii objąć art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym.Wniosek ten wynika w sposób wyraźny z treści ust. 1 art. 112 dekretu. Wprawdzie ust. 2 pkt 3 tegoż artykułu uchyla przepisy art.134-211 ustawy z 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym bez wskazania, że czyni to w odniesieniu do kwestii nie uregulowanych w dekrecie, ale przepis ten należy tłumaczyć w połączeniu z klauzulą generalną zawartą w ust. 1 art. 112 tegoż dekretu, i to in favorem klauzuli generalnej. Nie nastąpiła również zmiana w tym zakresie po wejściu w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6). Artykuł 127 tej ustawy uchylił szereg przepisów w nim wymienionych, ale takiego przepisu, który by uchylał art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym w zakresie roszczeń regresowych ZUS-u z tytułu wypłaconego osobie poszkodowanej zasiłku chorobowego, ustawa z 1968 r. nie zawiera, sama zaś nie reguluje tej kwestii.Te rozważania prowadzą do wniosku, że art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396 z późn. zm.) w zakresie objętym pytaniem nadal obowiązuje.Należy podkreślić, że na gruncie obowiązywania dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin Sąd Najwyższy zajął podobne do reprezentowanego w niniejszej uchwale stanowisko w odniesieniu do art. 195 ustawy z 1933 r. w orzeczeniu z dnia 27.XI.1958 r. 2 CR 163/58 (OSPiKA 1960, z. 12, poz. 324). W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że w świetle art. 101 pkt 1 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1956 r. Nr 43, poz. 200), który to artykuł następnie otrzymał numerację 112 pkt 11, art. 195 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym zachował nadal moc w zakresie regulującym roszczenia regresowe instytucji ubezpieczeń społecznych innych niż Prezydium WRN, w szczególności Wojewódzkiego Zarządu Ubezpieczeń Społecznych przy Związkach Zawodowych.Odmienne w omawianej kwestii stanowisko Głównej Komisji Arbitrażowej, wypowiedziane w orzeczeniu z dnia 13.VI.1961 r. III 3960/61 (PiZS 1962, nr 2, s. 73), należy uznać za nie przekonywające. Zostało ono zresztą poddane trafnej krytyce w glosie S. Garlickiego, zamieszczonej w PiZS 1962, nr 5, s. 64 i 65. W glosie tej podkreślono, że art. 195 i 197 ustawy z 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym normowały roszczenia regresowe instytucji ubezpieczeń społecznych o zwrot wszelkiego rodzaju świadczeń, a więc zarówno świadczeń rentowych, jak i świadczeń z ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa. Przy akcji o zwrot świadczeń rentowych art. 195 i 197 ustawy z 1933 r. utraciły moc obowiązującą na zasadzie art. 112 dekretu z 1954 r., gdyż dochodzenie tych świadczeń uregulował dekret w art. 24-27. W stosunku natomiast do roszczenia o zwrot świadczeń z ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa obowiązują nadal art. 195 i 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym, gdyż zwrotu tych świadczeń dekret z 1954 r. nie uregulował, nie zajmuje się on bowiem w ogóle tego rodzaju świadczeniami i wobec tego w tym nie uregulowanym przez dekret zakresie nie działa klauzula derogacyjna z art. 112 dekretu.Zagadnienia powyższego nie reguluje również, jak wyżej wspomniano, ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, mimo że art. 122 tej ustawy przewiduje obowiązek zwrotu organowi rentowemu równowartości świadczeń, należnych od tego organu osobom uprawnionym, przez nieuspołeczniony zakład pracy lub inną osobę, jeżeli choroba, niezdolność do pracy lub śmierć są następstwem okoliczności uzasadniających odpowiedzialność nieuspołecznionego zakładu pracy lub innej osoby w myśl przepisów prawa cywilnego.Przepis ten jednak, przewidujący uprawnienie ZUS-u do żądania zwrotu równowartości dokonanych świadczeń, może obejmować swym zakresem tylko te świadczenia, które są przewidziane w art. 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, a które Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłacił poszkodowanemu w związku z jego wypadkiem w zatrudnieniu.Skoro ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 6) nie reguluje - jak już powiedziano - zagadnienia roszczeń regresowych w związku z wypłacanymi przez ZUS świadczeniami z tytułu czasowej niezdolności do pracy, należy przyjąć, że w tym względzie nadal obowiązuje art. 197 ustawy o ubezpieczeniu społecznym. Według tego przepisu roszczenia przeciw innym osobom (tzn. poza zakładem pracy), przysługujące w myśl ogólnych przepisów prawa uprawnionemu do świadczeń według ustawy o ubezpieczeniu społecznym z 1933 r. na skutek spowodowania przez te osoby choroby, niezdolności do zarobkowania lub śmierci, przechodzą z mocy samego prawa na właściwe instytucje ubezpieczeń społecznych do wysokości należnych od tych instytucji świadczeń, co nie ogranicza praw poszkodowanego do dochodzenia przeciw tym osobom dodatkowego odszkodowania do wysokości kwoty, o którą wynagrodzenie należne poszkodowanemu w myśl ogólnych przepisów prawa przewyższa świadczenia należne z tytułu ubezpieczenia. Sądzić należy, że art. 197 ustawy z 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym ma również zastosowanie do roszczeń regresowych ZUS-u o zasiłek chorobowy wobec osób trzecich z wyjątkiem macierzystego zakładu pracy, o jakim mowa w art. 18 i 19 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8).Przepis bowiem art. 18 wymienionej ustawy, regulując zagadnienie regresu ZUS-u wobec macierzystego uspołecznionego zakładu pracy, nie obejmuje osób trzecich oraz innych zakładów pracy.Z przytoczonych względów na wymienione wyżej pytanie należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.