III CZP 70/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), J. Policzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Anny U. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 10 sierpnia 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"a) Czy dla oceny dobrej lub złej wiary posiadacza przy zasiedzeniu rozpoczętym pod rządem kodeksu cywilnego niemieckiego właściwa jest chwila uzyskania posiadania bądź data wejścia w życie prawa rzeczowego z 1947 r.?b) W jakiej dacie nastąpiło uprawomocnienie się wyroku b. Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 8.XI.1938 r. uwzględniającego powództwo, jeżeli skarga kasacyjna wniesiona przez stronę pozwaną nie została rozpoznana przez Sąd Najwyższy i strona pozwana w czasie okupacji zażądała przekazania sprawy sądowi niemieckiemu do rozpoznania, a sąd wniosek ten o rozpoznanie sprawy odrzucił jako spóźniony, w szczególności zaś, czy wyrok ten stał się prawomocny z dniem 31.XII.1951 r. stosownie do art. 161 pkt 2 dekretu z 6.VI.1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych wydanych w okresie okupacji na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 25, poz. 151 z późn. zm.)?c) Czy ostrzeżenie z § 883 k.c.n. wpisane na mocy tymczasowego zarządzenia sądu do księgi wieczystej dla zabezpieczenia roszczenia powoda o wymuszenie od pozwanego powzdania nieruchomości na rzecz powoda tytułem odszkodowania za niewykonanie przez sprzedawcę-pozwanego obligacyjnej umowy sprzedaży udaremniło rozpoczęcie biegu zasiedzenia z § 900 k.c.n. na rzecz dalszego nabywcy i zarazem posiadacza nieruchomości objętej taką umową sprzedaży, jeżeli wpis prawa własności nabywcy do księgi wieczystej nastąpił po wpisaniu do księgi wieczystej powyższego ostrzeżenia z § 883 k.c.n.?"udzielił następującej odpowiedzi:1. Dla oceny dobrej lub złej wiary posiadacza przy zasiedzeniu nieruchomości, którego bieg rozpoczął się pod rządem kodeksu cywilnego niemieckiego, właściwa jest chwila uzyskania posiadania nieruchomości, przy czym istnienie dobrej lub złej wiary ocenia się według przepisów prawa rzeczowego z 1946 r. bądź kodeksu cywilnego. 2. Wyrok b. sądu apelacyjnego w sprawie o powzdanie nieruchomości, zaskarżony przed 22 lipca 1944 r. kasacją Sądu Najwyższego przez ten Sąd nie rozpoznaną z braku wniosku pisemnego strony, który należało złożyć stosownie do art. 16 pkt 2 dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 25, poz. 151 z późn. zm.) - uzyskuje prawomocność z dniem 31 grudnia 1951 r. 3. Ostrzeżenie wpisane do księgi wieczystej na podstawie § 883 k.c.n. dla zabezpieczenia roszczenia o powzdanie nieruchomości samo przez się nie wstrzymywało biegu ani nie powodowało przerwy zasiedzenia nieruchomości, przewidzianego w § 900 k.c.n., na rzecz innej osoby wpisanej do księgi wieczystej jako właściciel, choćby wpis ten nastąpił po wpisie ostrzeżenia. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni Anna U. domaga się stwierdzenia, że w drodze zasiedzenia nabyła własność nieruchomości położonej w R. przy ul. (...), składającej się z parcel oznaczonych numerami: 1534/26, 1535/29 i 1537/26, o pow. 2.000 m2, stanowiących odrębną nieruchomość Kw (...), twierdząc, że w dniu 4 września 1930 r. nieruchomość tę podarował jej ojciec, że od tego dnia posiada tę nieruchomość w dobrej wierze i że w dniu 30 marca 1931 r. została wpisana jako jej właścicielka do księgi wieczystej.Sąd Powiatowy oddalił powyższy wniosek, nie znajdując podstaw do jego uwzględnienia. W szczególności Sąd Powiatowy uznał, że wnioskodawczyni, obejmując w dniu 4 września 1930 r. w posiadanie wymienioną nieruchomość, była w złej wierze, gdyż wiedziała, że nieruchomość tę nabył w dniu 4 lipca 1928 r. - od jej brata Antoniego - Andrzej Z., który w dniu 16 października 1930 r. wniósł przeciwko ojcu wnioskodawczyni (jako nabywcy nieruchomości) i przeciwko bratu wnioskodawczyni (jako pozbywcy nieruchomości - w dniu 6 maja 1930 r. - na rzecz ojca) powództwo o unieważnienie aktu notarialnego z dnia 6 maja 1930 r. i który uzyskał w dniu 4 listopada 1930 r. wpis ostrzeżenia do księgi wieczystej Kw (...), zabezpieczający prawo powzdania mu tej nieruchomości. Sąd Powiatowy uznał nadto, że bieg zasiedzenia na rzecz wnioskodawczyni zaczął biec z dniem 1 lutego 1945 r. i że w dniu 16 września 1959 r. bieg ten został przerwany na skutek wniesienia przeciwko wnioskodawczyni powództwa o wydanie tej nieruchomości przez spadkobierców Andrzeja Z.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji wnioskodawczyni, przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. trzy zagadnienia prawne powołane wyżej w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.I. Zarówno pod rządem § 900 k.c.n. jak i pod rządem art. 51 pr. rzecz., do nabycia własności nieruchomości w trybie zasiedzenia wymagany był wpis do księgi wieczystej i posiadanie nieruchomości przez czas w tych przepisach określony. Różnica między nabyciem własności nieruchomości na podstawie § 900 k.c.n. i na podstawie art. 51 pr. rzecz. polegała na tym, że do zasiedzenia nieruchomości z przepisu pierwszego potrzebne było posiadanie nieruchomości przez lat trzydzieści bez względu na dobrą czy złą wiarę posiadacza, natomiast do zasiedzenia z przepisu drugiego wystarczało: przy dobrej wierze posiadacza posiadanie nieruchomości przez lat dziesięć, a w wypadku złej jego wiary posiadanie nieruchomości przez lat dwadzieścia.Jeżeli termin zasiedzenia przewidziany w § 900 k.c.n. nie upłynął do czasu wejścia w życie (1 stycznia 1947 r.) prawa rzeczowego, to wówczas stosownie do art. XXXIII przep. wprow. pr. rzecz. do zasiedzenia takiego stosuje się - od chwili wejścia w życie prawa rzeczowego - przepisy tego prawa, przy czym jeżeli termin zasiedzenia według prawa rzeczowego jest krótszy niż według prawa dotychczasowego, to bieg zasiedzenia rozpoczyna się z chwilą wejścia w życie prawa rzeczowego oraz jeżeli zasiedzenie rozpoczęte przed wejściem w życie prawa rzeczowego nastąpiłoby przy uwzględnieniu terminu określonego w przepisach dotychczasowych wcześniej, to zasiedzenie następuje w tym wcześniejszym terminie.Jeżeli zatem w dniu 1 stycznia 1947 r. nie upłynął jeszcze 30-letni termin zasiedzenia z § 900 k.c.n., to z dniem tym począł biec albo termin 10-letni, albo termin 20-letni z art. 51 pr. rzecz. w zależności od tego, czy posiadacz uzyskał posiadanie nieruchomości w dobrej czy w złej wierze. Przepis art. 51 pr. rzecz. wyraźnie jednak stanowi, że o dobrej lub złej wierze posiadacza decyduje chwila uzyskania posiadania nieruchomości. Nie jest więc nią ani chwila rozpoczęcia biegu zasiedzenia, którą może być data wpisu do księgi wieczystej, jeżeli wpis nastąpił już po objęciu posiadania nieruchomości, ani też chwila wejścia w życie prawa rzeczowego, które jest chwilą rozpoczęcia biegu zasiedzenia w wypadkach określonych w art. XXXIII § 2 przep. wprow. pr. rzecz.Istnienie jednak dobrej czy też złej wiary oceniać należy według przepisów prawa rzeczowego lub kodeksu cywilnego (art. III przep. wprow. pr. rzecz. i art. XLVIII przep. wprow. k.c.).Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 391 k.p.c. udzielił na pytanie pierwsze odpowiedzi jak w sentencji uchwały pod pkt 1.II. W myśl art. 1 dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 25, poz. 151 z późn. zm.) z mocy samego prawa w zasadzie nieważne są i pozbawione skutków prawnych wszelkie orzeczenia, jakie zostały wydane podczas okupacji na terenie polskim przez sądy niemieckie. Z tej też przyczyny są nieważne i pozbawione skutków prawnych orzeczenia sądu niemieckiego odrzucające wnioski strony o rozpoznanie sprawy zawisłej przed sądem polskim, do chwili nastania okupacji jeszcze nie rozstrzygniętej.Okupant niemiecki zniósł sądownictwo polskie na terenach przyłączonych do Rzeszy Niemieckiej oraz zniósł na terenie całego obszaru polskiego trzecią instancję sądową, którą uznano za chwilowo nieczynną. Nieczynność Sądu Najwyższego w okresie okupacji niemieckiej pozbawiła strony w tym okresie możności podejmowania jakichkolwiek czynności procesowych przed tym Sądem. Stan ten został zaakceptowany w art. 161 wymienionego dekretu, według którego zostało zawieszone z mocy samego prawa postępowanie przed Sądem Najwyższym w sprawach cywilnych, w których środki odwoławcze do tego Sądu wniesiono przed 22 lipca 1942 r., przy czym każdy uczestnik postępowania mógł w terminie do dnia 31 grudnia 1951 r. złożyć pisemny wniosek o podjęcie postępowania w sprawie. Jeżeli wniosek taki nie został w tym terminie złożony, postępowanie przed Sądem Najwyższym ulegało umorzeniu, co powodowało uprawomocnienie się zaskarżonego orzeczenia drugiej instancji z dniem 31 grudnia 1951 r.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 391 k.p.c. udzielił na pytanie drugie odpowiedzi jak w sentencji uchwały pod pkt 2.III. Ostrzeżenie z § 883 k.c.n. stanowi wyłącznie zabezpieczenie roszczenia osobistego o przyszłą zmianę rzeczową. Ostrzeżenie na podstawie tego przepisu nie jest prawem rzeczowym i dlatego nie podpada pod przepis § 891 k.c.n. Nie podpada ono również pod przepis § 892 k.c.n., gdyż nie powoduje ograniczenia w rozporządzeniu nieruchomością w rozumieniu tego przepisu. Ostrzeżenie zatem z § 883 k.c.n. - w przeciwieństwie do sprzeciwu (§ 892, 899 i 900 k.c.n.) - nie wstrzymuje ani nie przerywa również biegu okresu zasiedzenia. Skutki ostrzeżenia (§ 883, 884 k.c.n.) polegają na tym, że w razie zrealizowania przez uprawnionego prawa zabezpieczonego ostrzeżeniem wszelkie wpisy w księdze wieczystej dokonane po wpisie tego ostrzeżenia są bezskuteczne, jeżeli prawo to unicestwiają lub ograniczają.Jeżeli zatem po dokonaniu wpisu ostrzeżenia zabezpieczającego prawo osoby A do powzdania nieruchomości nastąpi w księdze wieczystej wpis prawa własności na rzecz osoby B, to w razie uzyskania przez osobę A powzdania nieruchomości wpis osoby B jest bezskuteczny w stosunku do osoby A. Osoba B może jednak nabyć własność tej nieruchomości w trybie zasiedzenia z § 900 k.c.n. i na tej podstawie żądać uzgodnienia księgi wieczystej przez wykreślenie wpisanego na rzecz osoby A ostrzeżenia. W wypadku takim będą miały zastosowanie przepisy § 209 i nast. k.c.n. w zw. z § 900 k.c.n., jak również odpowiednie przepisy prawa rzeczowego lub kodeksu cywilnego o przerwie przedawnienia (zasiedzenia) na skutek wniesienia skargi (powództwa) o prawo zabezpieczone wpisem ostrzeżenia.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 391 k.p.c. udzielił na pytanie trzecie odpowiedzi jak w sentencji uchwały pod pkt 3.