II CR 714/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: R. Czarnecki, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Centrali Handlu Zagranicznego "Węglokoks" w K. przeciwko Polskim Kolejom Państwowym - Centralne Biuro Rozrachunków Zagranicznych PKP w B. o zapłatę na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Powiatowego w Katowicach z dnia 19 lutego 1973 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Katowicach zasądził od Polskich Kolei Państwowych - Centralne Biuro Rozrachunków Zagranicznych na rzecz powodowej Centrali kwotę zł 56.625 z odsetkami z tytułu odszkodowania za ubytek węgla w przesyłkach wagonowych nadanych za międzynarodowymi listami przewozowymi dla odbiorców w Austrii i ZSRR. Sąd uznał, że na kolei spoczywa odpowiedzialność tylko za tę część ubytku na wadze, która przekracza dopuszczalne normy ubytku przewidziane w konwencjach CIM i SMGS. Kolej nie odpowiada natomiast za ubytek w granicach wspomnianych norm, gdyż strona powodowa nie udowodniła, że ubytek tej ilości jest wynikiem innych przyczyn niż te, które uzasadniają stosowanie norm dopuszczalnego ubytku wagi. W związku z tym powództwo ulega oddaleniu w tym zakresie.Od tego wyroku powodowa Centrala wniosła rewizję, domagając się jego zmiany i uwzględnienia powództwa w całości.Przy rozpoznawaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach nasunęły się wątpliwości związane z wykładnią przepisów obu wymienionych wyżej konwencji, które przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c. jako następujące zagadnienie prawne:"Na kim - na kolei czy na nadawcy lub odbiorcy - spoczywa ciężar wykazania, że częściowe zaginięcie przesyłki (nie przekraczające dopuszczalnych norm ubytku naturalnego), o jakim mówi art. 27 § 3 lit. e) konwencji międzynarodowej o przewozie towarów kolejami (CIM) z dnia 25 lutego 1961 r. (Dz. U. z 1964 r. Nr 44, poz. 300) oraz art. 22 § 2 pkt 10) umowy o międzynarodowej kolejowej komunikacji towarowej (SMGS) z dnia 1 listopada 1951 r. (Dz. T. i Z.K. z 1966 r. Nr 7, poz. 35), jest następstwem ubytku naturalnego bądź też nim nie jest".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Obie konwencje przyjęły zasadę odpowiedzialności kolei za zaginięcie przesyłek towarowych. Od tej zasady przewidują one - w sposób w zasadzie jednakowy - szereg przyczyn zwalniających kolej od tej odpowiedzialności. Pod względem rodzaju tych przyczyn wyróżnia się wśród nich przyczyny zwykłe, uprzywilejowane. Rozróżnienie to ma praktyczne znaczenie, gdyż w zależności od charakteru przyczyny zwalniającej kolej od odpowiedzialności lub ograniczającej tę odpowiedzialność inaczej kształtuje się ciężar dowodu. Przy przyczynach zwykłych sytuacja dowodowa kolei jest najtrudniejsza, przy pozostałych zaś - coraz bardziej ułatwiona.Do przyczyn szczególnych zwalniających kolej od odpowiedzialności należą ubytki wagi zazwyczaj występujące przy przewozie towaru danego gatunku, dla których ustanowione zostały normy tzw. ubytków dopuszczalnych. Do takich towarów należy m.in. węgiel. Obie konwencje stanowią (art. 32 § 1 konw. CIM i art. 23 § 1 konw. SMGS), że przy przewozie tego rodzaju towarów kolej odpowiada tylko za tę część ubytku na uwadze, która przewyższa określone w konwencjach dopuszczalne normy ubytku.Artykuł 32 konwencji CIM i art. 23 konwencji SMGS normują samodzielnie ograniczenie odpowiedzialności kolei za ubytek wagi w granicach norm ubytków dopuszczalnych. Oznacza to, że postanowienia art. 27 i 28 konwencji CIM oraz art. 22 konwencji SMGS mają zastosowanie tylko do ubytku przekraczającego normy dopuszczalne. Odmienna wykładnia prowadziłaby do uznania, że rodzaj przewożonego towaru, dla którego konwencje określają normy ubytków, stanowi jednocześnie przyczynę uprzywilejowaną i szczególnie uprzywilejowaną, w związku z czym powstałaby sytuacja, że kolej nie mogłaby zwolnić się od odpowiedzialności za ubytek w granicach dopuszczalnych norm bez wykazania okoliczności określonych w art. 28 § 2 konwencji CIM i w art. 22 § 7 konwencji SMGS, a mianowicie, iż z okoliczności sprawy wynika, iż ubytek w granicach dopuszczalnych norm powstał z przyczyn wymienionych w art. 27 § 3 pierwszej, a w art. 22 § 1 pkt 2, 4-10 drugiej konwencji. W konsekwencji nie byłoby żadnych różnic pod względem odpowiedzialności za ubytek w granicach dopuszczalnych norm i poza tymi granicami oraz za ubytek towarów, co do których nie określono w ogóle dopuszczalnych ubytków. Tymczasem obie konwencje stanowią wyraźnie, że kolej nie może powoływać się na ograniczenie odpowiedzialności za ubytki w granicach norm tylko wtedy, gdy zostanie udowodnione, że ubytek nie wynika z przyczyn uzasadniających stosowanie norm dopuszczalnego ubytku wagi. Wykazanie tej okoliczności należy - w myśl ogólnej zasady, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na tym, kto z faktu tego wywodzi skutki prawne - do odbiorcy lub nadawcy. Skoro więc w art. 32 § 2 konwencji CIM i art. 23 § 2 konwencji SMGS określone zostały wypadki, w których kolei odpowiada także za ubytki nie przekraczające ustalonych norm, to unormowanie to wyłącza stosowanie w tym zakresie postanowień art. 28 § 2 pierwszej i art. 22 § 7 drugiej konwencji.W podobny sposób w stosunkach wewnątrzkrajowych kodeks cywilny normuje odpowiedzialność przewoźnika (art. 788 § 2 k.c.), a art. 97 dekretu z dnia 24 grudnia 1952 r. o przewozie przesyłek i osób kolejami (Dz. U. Nr 4, poz. 7 z późn. zm.) - odpowiedzialność PKP za przewóz towarów. Należy przy tym podkreślić, że państwowy arbitraż w taki sam sposób interpretuje - dla stosunków krajowych - art. 97 dekretu o przewozie przesyłek i osób kolejami (orzeczenie GKA z dnia 12 czerwca 1956 r. III ZM 64/56 - PiP 1956, nr 11, s. 936; OKA z dnia 31 marca 1960 r. III - Sz-79/60 - OSPiKA 1960, nr 10, poz. 281). Nic zaś nie przemawia za tym, aby na tle przepisów obu konwencji kolej miała ponosić odpowiedzialność w szerszym zakresie i aby jej sytuacja pod względem dowodowym miała tu być trudniejsza.Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że konwencja międzynarodowa o przewozie kolejami (CIM) z dnia 25 lutego 1961 r. (Dz. U. Nr 44 z 1964 r., poz. 300) i umowa o międzynarodowej kolejowej komunikacji towarowej (SMGS) z dnia 1 listopada 1951 r. (Dz. T. i Z.K. z 1966 r. Nr 7, poz. 35) zwalniają kolej od odpowiedzialności za ubytek towaru w granicach norm dopuszczalnych ubytków, chyba że zostanie udowodnione, że brak wagi wynika z innych przyczyn niż uzasadniające stosowanie norm dopuszczalnego ubytku wagi.W niniejszej sprawie dowód taki nie został przeprowadzony.W tej sytuacji Sąd Powiatowy w Katowicach nie dopuścił się żadnych uchybień, a skoro zaskarżony wyrok odpowiada prawu, natomiast rewizja pozbawiona jest uzasadnionych podstaw, Sąd Najwyższy na mocy art. 387 k.p.c. orzekł jak w sentencji.