III CZP 73/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Piasecki. Sędziowie: J. Krajewski, Z. Trybulski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Mirosława W. i Włodzimierza W. przeciwko Czesławowi S. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 23 lipca 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. następującego zagadnienia prawnego:"Czy dopuszczalne jest domaganie się w trybie powództwa przeciwegzekucyjnego (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.), potrącenia wierzytelności powstałej przed wydaniem orzeczenia sądowego stanowiącego tytuł egzekucyjny?",udzielił następującej odpowiedzi:Oświadczenie o potrąceniu wierzytelności, która była wymagalna przed wydaniem orzeczenia stanowiącego tytuł egzekucyjny, złożone po powstaniu tego tytułu, może być podstawą powództwa z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia powstało na tle następującego stanu faktycznego:Sąd Powiatowy w Kutnie wyrokiem z dnia 18 kwietnia 1972 r. zasądził solidarnie od Antoniego W., Mirosława W. i Włodzimierza W. na rzecz Czesława S. kwotę 4.120,30 zł z odsetkami i kosztami procesu. Dłużnicy Mirosław W. i Włodzimierz W., którzy w toku procesu kwestionowali istnienie roszczenia powoda, wnieśli następnie pozew oparty na przepisie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., w którym żądali pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w części zasądzającej kwotę 3.000 zł. Twierdzili oni, że wierzyciel Czesław S. jest im winien kwotę 3.000 zł z tytułu czynszu za dzierżawę ich nieruchomości ogrodniczej w latach 1970-1971.Sąd Powiatowy w Kutnie z dnia 4 kwietnia 1973 r. uwzględnił powództwo.Od tego wyroku Czesław S. wniósł rewizję, zarzucając m.in. naruszenie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., w związku z czym Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 39 § 1 k.p.c. wskazane na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W systemach prawnych uznających potrącenie przymusowe, czyli z mocy prawa, zbieg wierzytelności wzajemnych, zdatnych do potrącenia, powoduje automatycznie umorzenie obu wierzytelności, w związku z czym oświadczenie woli o potrąceniu jest zbędne i w procesie wystarczy oświadczenie wiedzy pozwanego o istnieniu wierzytelności wzajemnej.Według przepisów art. 498 i 499 k.c. sam zbieg wierzytelności nie powoduje ex lege potrącenia; umorzenie wierzytelności wzajemnych następuje dopiero z mocy jednostronnego oświadczenia dłużnika, a oświadczenie to - określone w przepisach prawa materialnego - wywołuje skutki materialnoprawne polegające na stworzeniu nowego, określonego stanu materialnoprawnego.Przepisy kodeksu cywilnego normują w art. 498-505 całościowo instytucję potrącenia, jego dopuszczalność, formę i skutki. Przepisy te odnoszą się do każdego oświadczenia o potrąceniu, niezależnie od tego, czy zostało ono złożone w procesie, czy poza procesem. Tam, gdzie ustawodawca uznał to za potrzebne, wprowadził ograniczenia procesowe (np. w art. 493 § 2 lub w art. 1087 k.p.c.). Kodeks cywilny - poza upływem terminu przedawnienia roszczenia - nie wprowadza żadnych ograniczeń czasowych w odniesieniu do złożenia oświadczenia woli o potrąceniu, a kodeks postępowania cywilnego również wyraźnie takiego ograniczenia nie wprowadza. Ze względu na materialnoprawny charakter oświadczenia woli o potrąceniu - do oświadczenia tego nie można stosować, ze skutkiem powodującym prekluzję procesową, przepisów art. 3 § 1 i art. 217 § 1 k.p.c. Przepisy te mają na względzie "okoliczności faktyczne sprawy", a więc te okoliczności, które istniały przed zamknięciem rozprawy w sądzie I instancji i mogły wpłynąć na wynik sprawy. Unormowanie potrącenia przyjęte w kodeksie cywilnym powoduje, że dopóki pozwany nie złoży materialnoprawnego oświadczenia woli o potrąceniu, dopóty nie powstaje - ze względu na samo istnienie wierzytelności wzajemnej - żadna okoliczność faktyczna mogąca mieć wpływ na wynik sprawy, którą pozwany miałby przytoczyć przed zamknięciem rozprawy. Ze względu na materialnoprawny charakter instytucji potrącenia przepisy procesowe nie mogą decydować o tym, czy i kiedy powinna złożyć określone materialnoprawne oświadczenie woli stwarzające nowy stan materialnoprawny. Prawo materialne zaś takich nakazów nie wprowadza.Jeżeli nowo powstały stan prawny spowodował, że wyrok, który w chwili jego wydania był zgodny z prawem, przestał prawu odpowiadać, to wówczas wykonaniu takiego wyroku zapobiega powództwo z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. W myśl tego przepisu - dłużnik może w drodze procesu żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub w części, jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło, przy czym gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może powództwo oprzeć także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy.Jak już stwierdzono wyżej, dopuszczalność potrącenia - poza przedawnieniem - nie jest czasowo ograniczona, a wskutek potrącenia następuje wzajemne umorzenie obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c.). Prawo materialne określa, kiedy zobowiązanie wygasa, skoro zaś art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. nie wyłącza wypadku wygaśnięcia zobowiązania wskutek potrącenia, przeto i ta przyczyna wygaśnięcia może być podstawą tego powództwa.W niniejszym stanie prawnym nie zmienia niczego okoliczność, że potrącenie wierzytelności, która była wymagalna przed wydaniem orzeczenia stanowiącego tytuł egzekucyjny, zostało dokonane po powstaniu tego tytułu. Przede wszystkim nie można podzielić zarzutu rewizji, że taki proces przestaje być procesem przeciw "wykonalności", a staje się procesem przeciw "prawomocności" wyroku, na co art. 840 k.p.c. nie zezwala. Jak już wspomniano, samo istnienie wierzytelności wzajemnej nadającej się do potrącenia nie pozbawia wierzyciela jego praw, ani w całości, ani w części, i wyrok to stwierdzający odpowiada prawu. Powództwo oparte na zarzucie później dokonanego potrącenia nie jest skierowane przeciw prawidłowości prawomocnego wyroku, lecz przeciw jego wykonaniu wobec później dokonanego potrącenia.Rewizja zarzuca też, że w powództwie opartym na takim twierdzeniu brak jest "nowości" zdarzenia, skoro bowiem na nie składa się istnienie wierzytelności i oświadczenie o potrąceniu, to wobec tego, iż pierwszy z tych elementów istniał już w toku procesu, "nowość" - w rozumieniu art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. - nie występuje. Należy jednak zauważyć, że - przy takim ujmowaniu "zdarzenia" jako jedności składającej się z dwóch elementów - dopóki nie ziściły się oba elementy tej jedności, dopóty "zdarzenie" nie nastąpiło. Dopiero złożenie oświadczenia o potrąceniu powoduje, że następuje zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasa, a ponieważ zdarzenie to nastąpiło po zamknięciu rozprawy, dłużnikowi przysługuje powództwo z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.Podnoszone w rewizji argumenty, że przyjęte rozstrzygnięcie może kolidować z ogólnymi zasadami koncentracji materiału dowodowego, ekonomii procesowej i szybkości postępowania, są pozorne. W większości wypadków pozwany, który nie kwestionuje przynajmniej zasady powództwa, złoży w toku procesu oświadczenie o potrąceniu, choćby w tym celu, aby w końcowym orzeczeniu uzyskać korzystniejsze dla siebie rozstrzygnięcie o kosztach procesu, jak również oszczędzić sobie ewentualnych dalszych kosztów, które po późniejszym potrąceniu musiałby ponieść w związku z wniesieniem rewizji (art. 386 pkt 6 k.p.c.) lub powództwa opozycyjnego (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.). W wypadku niedopuszczalności powództwa opozycyjnego należałoby uznać, iż dłużnik, który oświadczenie o potrąceniu złożył już po powstaniu tytułu egzekucyjnego - czego prawo materialne mu nie zabrania - nie mogąc wytoczyć powództwa o już umorzoną (art. 498 k.c.) własną wierzytelność, musiałby szukać ochrony w skardze o wznowienie postępowania (art. 403 § 2 k.p.c.) lub w rewizji nadzwyczajnej (art. 417 i nast. k.p.c.). W obu wypadkach prowadziłoby to do wzruszenia prawomocnego wyroku, a więc wywoływałoby skutki bardziej niekorzystne niż powództwo z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. W wypadku zaś, gdyby dłużnik nie dokonał potrącenia, mógłby wystąpić z powództwem o swoje roszczenie, i na podstawie art. 730 i 747 pkt 1 k.p.c. żądać jego zabezpieczenia przez zajęcie egzekwowanej wierzytelności; prowadziłoby to w konsekwencji do tych samych efektów co powództwo z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.Z tych względów na przedstawione pytanie należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.