III CZP 44/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Dmowski, Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Stanisława M., Jana M., Danuty M. i Zofii M. przeciwko Bolesławowi M. o eksmisję z gruntu, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 22 kwietnia 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku, gdy zostało już wszczęte postępowanie administracyjne o uwłaszczenie w trybie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), należy zawiesić na zasadzie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. postępowanie sądowe o wydanie tej nieruchomości, bez badania, czy istnieją przesłanki przewidziane w art. 1 ust. 1 lub 2 tej ustawy?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W razie przedstawienia sądowi przez pozwanego w procesie o wydanie nieruchomości dowodu, stwierdzającego wystąpienie przez niego do właściwego do spraw rolnych organu prezydium powiatowej rady narodowej z wnioskiem o stwierdzenie nabycia nieruchomości w trybie art. 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), sąd zawiesi postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c., chyba że z okoliczności sprawy wynika brak przesłanek do nabycia własności nieruchomości, przewidzianych w art. 1 tej ustawy. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 2 lutego 1972 r. Sąd Powiatowy na podstawie art. 14 ustawy z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 250) zawiesił postępowanie w sprawie z powództwa spadkobierców Władysława M. przeciwko Bolesławowi M. o wydanie działek gruntu o powierzchni 2 morgów, czyli 1,12 ha. Sąd ustalił, że w wyniku działu spadku po Jakubie M. Sąd Powiatowy w Łowiczu postanowieniem z dnia 7 kwietnia 1952 r. Ns 178/51 wydzielił dwa gospodarstwa, z których jedno przyznał na własność Władysławowi M., a drugie Bolesławowi M. Jednocześnie Sąd Powiatowy ze schedy przyznanej Bolesławowi M. wydzielił do dożywotniego użytkowania przez Mariannę M., wdowę po spadkodawcy, działkę o powierzchni 2,2413 ha i na czas trwania tego użytkowania - w celu wyrównania Bolesławowi M. uszczerbku, polegającego na wydzieleniu przedmiotu dożywotniego użytkowania tylko z gruntów jemu przyznanych w dziale spadku - wydzielił mu z gruntów przyznanych na własność Władysławowi M. wspomniane dwa morgi gruntu do użytkowania na czas trwania dożywotniego użytkowania przez Mariannę M. 2,2413 ha. Powodowie jako następcy prawni Władysława M. żądali wydania im spornych dwóch morgów gruntu wobec tego, że dożywotniczka Marianna M. zmarła w dniu 18 sierpnia 1971 r., w tej więc dacie ustało jej dożywotnie użytkowanie na gruntach stanowiących własność pozwanego, a tym samym wygasł jego tytuł do użytkowania przez niego spornego gruntu jako swoistego ekwiwalentu za obciążenie tylko jego gruntów dożywotnim użytkowaniem. Sąd Powiatowy uznał pozwanego za samoistnego posiadacza w rozumieniu art. 1 ust. 2 wyżej wymienionej ustawy, mając zaś na względzie, że wystąpił on do właściwego organu administracyjnego o nadanie tytułu własności spornej działki, postąpił w myśl art. 14 tej ustawy. Postanowienie to zaskarżyli powodowie.Uzasadnienie prawnePo rozpoznaniu sprawy na skutek przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienia prawnego, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 12 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych orzekanie w przedmiocie stwierdzenia nabycia nieruchomości przez samoistnego posiadacza należy do właściwości organów określonych w tym artykule. Organy te stosują przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (art. 16 ustawy), w szczególności zawarte w tym kodeksie przepisy o dowodach. Wynika z tego, że do nich należy ustalenie i ocena całokształtu okoliczności, od których zależy nabycie nieruchomości przez rolnika będącego jej samoistnym posiadaczem. Stąd też zawieszenie przez sąd postępowania sądowego w sprawie dotyczącej własności nieruchomości i zawiadomienie o tym właściwego organu administracyjnego nie przesądza wcale o wyniku postępowania administracyjnego, które może, lecz nie musi doprowadzić do stwierdzenia nabycia nieruchomości. Z zestawienia więc art. 12 i 14 ustawy należy wyprowadzić wniosek, że sąd zawiesza postępowanie sądowe i zawiadamia o tym organ administracji wtedy, gdy w świetle okoliczności sprawy możliwe jest wydanie decyzji, o której mowa w art. 12 ust. 1 i 2. Natomiast ustalenie całokształtu okoliczności faktycznych i ich ocena z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 1 ust. 1 lub ust. 2 należy do właściwego organu administracyjnego. Do celów związanych z zastosowaniem dyspozycji art. 14 ustawy zbędne jest uprzednie wyjaśnienie całokształtu okoliczności faktycznych, od których zależy nabycie własności nieruchomości, wyjaśnienie takie bowiem wchodzi w zakres kompetencji organu właściwego do stwierdzenia nabycia własności. Do zastosowania przez sąd dyspozycji art. 14 ust. 1 ustawy wystarczające jest ujawnienie w postępowaniu sądowym okoliczności, które mogą wskazywać na istnienie przesłanek określonych w art. 1 ust. 1 lub 2, bez potrzeby dokonywania szczegółowych ustaleń.Podobnie jest wtedy, gdy w toku postępowania sądowego okaże się, że postępowanie administracyjne przewidziane w art. 12 już zostało wszczęte. W tej sytuacji, a o nią właśnie chodzi w rozpatrywanej sprawie, sąd powinien zawiesić postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. wobec już toczącego się postępowania administracyjnego, jeżeli w okolicznościach sprawy możliwe jest stwierdzenie przez organ administracyjny nabycia nieruchomości, stanowiącej przedmiot sporu w sprawie cywilnej.Nie oznacza to jednak konieczności zawieszenia przez sąd postępowania w każdym wypadku złożenia przez stronę bądź uczestnika postępowania cywilnego na podstawie art. 12 ust. 5 ustawy wniosku o wszczęcie postępowania administracyjnego, zmierzającego do stwierdzenia nabycia własności. Zawieszenie postępowania sądowego nie byłoby, mimo złożenia właściwemu organowi administracyjnemu takiego wniosku, dopuszczalne wtedy, gdyby w świetle okoliczności widoczny był brak przesłanek do nabycia własności na podstawie przepisów omawianej ustawy. Celem bowiem art. 14 tej ustawy, jak i art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c., jest zapobieżenie komplikacjom, jakie powstałyby w wypadku rozstrzygnięcia przez sąd w przedmiocie własności nieruchomości podlegającej przepisom ustawy.Jeżeli z okoliczności sprawy cywilnej wynika możliwość zastosowania przepisów tej ustawy, zawieszenie postępowania sądowego jest niezbędne, jeżeli natomiast materiał sprawy wskazuje na brak takiej możliwości, zawieszenie postępowania jest niedopuszczalne, jako prowadzące do bezpodstawnego wstrzymania na czas bliżej nieokreślony orzeczenia przez sąd co do istoty sprawy. Bezkrytyczne zawieszenie postępowania sądowego, mimo widocznego braku podstaw do uwłaszczenia na podstawie art. 1 lub 2 ustawy, tylko dlatego, że strona złożyła wniosek o wszczęcie postępowania administracyjnego, powodowałoby szkodliwe społecznie wstrzymywanie wymiaru sprawiedliwości, a ponadto stanowiłoby zachętę do składania właściwym organom administracyjnym oczywiście bezzasadnych wniosków.Dlatego też rzeczą Sądu Wojewódzkiego w niniejszej sprawie przy rozpatrywaniu zażalenia powodów na postanowienie o zawieszeniu postępowania bądź skontrolowanie prawidłowości stanowiska Sądu Powiatowego, który potraktował pozwanego jako posiadacza samoistnego, i to od przeszło 20 lat, mimo że z mocy postanowienia działowego otrzymał on sporną działkę tylko do użytkowania przez okres trwania dożywotniego użytkowania innej działki przez Mariannę M., która zmarła na kilka miesięcy przed wszczęciem postępowania w niniejszej sprawie. Negatywna bowiem ocena tego stanowiska przesądzi negatywnie o dopuszczalności zawieszenia postępowania w sprawie.