III CZP 106/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W Kuryłowicz (sprawozdawca). Sędziowie: S. Gross, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefana G. przeciwko Janowi S. o ochronę służebności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 23 września 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wywłaszczenie przez Skarb Państwa pasa gruntu, po którym przebiegał szlak służebny, powoduje utratę służebności, czy też powinna ona być przeniesiona w głąb parceli gruntowej obciążonej służebnością?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jeżeli wykonywanie służebności drogowej jest ograniczone do określonej części nieruchomości, która uległa wywłaszczeniu bez utrzymania tej służebności w mocy (art. 22 pkt 1 i art. 32 ustawy z dnia 12 III 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości - jednolity tekst: Dz. U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94), służebność drogowa wygasa co do całej nieruchomości. Uzasadnienie faktyczneNa nieruchomości pozwanego, oznaczonej jako parcela gruntowa nr 422/2 na mapie uzupełniającej podział parcel gm. katastr. B. pow. p., ustanowiona została na rzecz nieruchomości powoda (oznaczonej nr 422/5) służebność przegonu, przechodu i przejazdu (wykonywana północnym i zachodnim krańcem parceli).Powód wystąpił o ochronę służebności przez zakaz czynienia przeszkód w przejeździe, przechodzie i przegonie. W toku procesu północna część (północny kraniec) parceli służebnej (pow. tej części - 361 m2) została wywłaszczona (orzeczeniem Urzędu Spraw Wewnętrznych Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w R. z dnia 14.II.1968 r.) przez odjęcie prawa własności w związku z regulacją rzeki, stanowiącej północną granicę parceli. Na tej podstawie Sąd Powiatowy odmówił powodowi legitymacji czynnej w sprawie.Rozpoznając rewizję powoda, Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 391 k.p.c., jako budzące poważne wątpliwości, przytoczone w uchwale zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.1.Z orzeczeniem o wywłaszczeniu - przez odjęcie prawa własności - dotychczasowego właściciela państwo nabywa własność nieruchomości w sposób pierwotny, ciążące zaś na wywłaszczonej nieruchomości prawa rzeczowe wygasają. Daje temu wyraz art. 22 ustawy z dnia 12.III.1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (Dz. U. Nr 18 z 1961 r., poz. 94), określając treść orzeczenia o wywłaszczeniu. Pozostają w mocy tylko takie prawa rzeczowe, które orzeczenie wyraźnie w mocy utrzymuje (cyt. art. 22 pkt 1). Dotyczy to zatem także służebności gruntowych. W związku z tym art. 32 pkt 1 powołanej ustawy stanowi konsekwentnie, że wraz z ujawnieniem prawa własności Państwa podlegają wykreślenia wszystkie ciążące na nieruchomości prawa rzeczowe z wyjątkiem tych, które zostały utrzymane w mocy w orzeczeniu o wywłaszczeniu. Źródło powstania ograniczonego prawa rzeczowego (umowa, orzeczenie sądu itp.) nie ma tu znaczenia.2.Jeżeli wykonywanie ustanowionej na nieruchomości służebności drogowej przechodu i przejazdu ograniczone jest (jak w sprawie niniejszej stosownie do treści zawartej umowy) tylko do określonej części nieruchomości, tak że na pozostałej części nieruchomości służebność ta nie może być wykonywana, to wywłaszczenie powyższej części bez jednoczesnego utrzymania służebności w mocy powoduje utratę przez uprawnionego służebności w ogóle. Utrata służebności na wywłaszczonej części nieruchomości jest następstwem decyzji władzy administracyjnej (która na tej części nie utrzymała służebności), a na pozostałej części parceli - następstwem ograniczenia jej wykonywania tylko do części wywłaszczonej, bez prawa wykonywania w innym miejscu parceli. W tym wypadku nie ma tu zastosowania art. 290 § 2 k.c. (por. także art. XXXVIII przep. wprow. k.c.), dotyczący sytuacji, gdy sposób wykonywania służebności, w tym także i miejsce jej wykonywania, nie jest ściśle (np. w treści umowy, orzeczeniu sądu itp.) określony, zależy zaś on tylko od zasad społecznego współżycia i zwyczajów miejscowych, gdy zatem wykonywanie służebności nie jest ograniczone tylko do oznaczonej, konkretnej części nieruchomości.Z powyższych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.