III CZP 28/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa P. przeciwko Feliksowi C. i Zofii C. o 15.000 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 30 grudnia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy ważna jest dokonana pod rządem kodeksu cywilnego w notarialnej umowie darowizny własności gospodarstwa rolnego czynność darczyńcy wkładająca na obdarowanych (córkę i zięcia) obowiązek zapłaty kwoty pieniężnej nie mającemu kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego synowi, nie będącemu stroną umowy, w wypadku złożenia przez obdarowanych oświadczenia o przyjęciu takiego zobowiązania,a w razie odpowiedzi negatywnej -2) czy również nieważna jest taka czynność dokonana w umowie dożywocia?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Obciążenie w umowie darowizny lub dożywocia nabywcy nieruchomości rolnej obowiązkiem zapłaty na rzecz osoby trzeciej określonej kwoty pieniężnej jest dopuszczalne. Uzasadnienie faktyczneMałżonkowie Jan i Marianna P. w umowie notarialnej z dnia 31 marca 1965 r., nazwanej umową darowizny, choć jej treść może wskazywać na to, że jest ona umową dożywocia, przenieśli na swą córkę i zięcia własność nieruchomości rolnej, zobowiązując zarazem nabywców do wypłacenia trojgu pozostałym rodzeństwa po 15.000 zł. Nabywcy na obciążenie to wyrazili zgodę.W związku z tym, że rodzeństwo, na rzecz którego został na nabywców włożony obowiązek wypłacenia po 15.000 zł, nie ma kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, Sąd Wojewódzki w Kielcach powziął wątpliwość, czy opisana umowa nie narusza przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, a wśród nich przepisy ograniczające możność obciążenia spadkobiercy gospodarstwa rolnego zapisami (art. 1067 § 2 k.c.), mają, jako przepisy ograniczające ustawowy krąg spadkobierców i ograniczające swobodę testowania, charakter norm wyjątkowych. Jako takie więc nie mogą być interpretowane rozszerzająco. W szczególności brak jest podstaw do uznania, że same przez się wprowadzają one jakiekolwiek ograniczenia, które by wyłączały lub utrudniały właścicielowi gospodarstwa rolnego dyspozycję tym gospodarstwem w umowach inter vivos. W tym zakresie obowiązują tylko ograniczenia odnoszące się do takich umów zawarte w art. 160 i nast. k.c. Oczywiście w wyjątkowym wypadku, np. wtedy gdy właściciel gospodarstwa rolnego na łożu śmierci dokonuje połączonej z odpowiednimi obciążeniami darowizny zamiast testamentu, można by się dopatrzyć chęci obejścia prawa i tym samym uznać taką umowę za nieważną (art. 58 § 1 k.c.). Jeżeli jednak takie wyjątkowe okoliczności nie występują (tak jak najpewniej w sprawie niniejszej, bo darczyńcy nadal pozostają przy życiu), to przepisów prawa spadkowego nie można stosować do czynności prawnych między żyjącymi.Z zasad powyższych Sąd Najwyższy udzielił na pytanie Sądu Wojewódzkiego odpowiedzi jak w sentencji. W sentencji tej pominięto włączoną do tego pytania kwalifikację zawartej przez zbywców nieruchomości umowy, gdyż z punktu widzenia ważności zastrzeżenia, o które chodzi w sprawie, kwalifikacja ta nie ma istotnego znaczenia.