III CRN 190/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski (sprawozdawca). Sędziowie: E. Mielcarek, Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jadwigi K. przeciwko Helenie M. o zachowek, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 28 listopada 1969 r.,oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktycznePowódka Jadwiga K., po ostatecznym sprecyzowaniu żądań pozwu, domagała się od pozwanej Heleny M. kwoty 23.220 zł z tytułu zachowku.Sąd Powiatowy w Poddębicach wyrokiem z dnia 21.I.1969 r. zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 10.000 zł z 8% od dnia 23.IX.1959 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał m.in. na to, że ojciec powódki sporządził testament notarialny, mocą którego cały majątek przeznaczył pozwanej.Na mocy tego testamentu wydane zostało postanowienie stwierdzające, że prawa do spadku po zmarłym w dniu 13.IV.1955 r. Andrzeju K., ojcu powódki, w całości nabyła pozwana. Powódka, jako jedyna córka spadkodawcy i spadkobierczyni konieczna, wystąpiła o zachowek w wysokości 1/4 części wartości gospodarstwa rolnego położonego w G., w posiadaniu którego znajduje się pozwana. Całość tego gospodarstwa wynosi 7,21 ha. Na mocy intercyzy współwłaścicielką gospodarstwa jest także żona spadkodawcy, a matka powódki. Spadek obejmuje zatem połowę tego gospodarstwa ze składnikami majątkowymi wymienionymi w spisie inwentarza. Wartość całej nieruchomości oszacowana została przez biegłego na kwotę 92.908 zł, a 1/4 część tej wartości wnosi kwotę dochodzoną pozwem.Spadkodawca wydziedziczył w testamencie żonę i córkę na tej podstawie, że matka powódki odeszła od niego, a powódka nie jest jego córką. Sąd Powiatowy uznał, że brak było ustawowych przesłanek do wydziedziczenia powódki przez spadkodawcę. Powództwo jego o zaprzeczenie ojcostwa w stosunku do powódki zostało prawomocnie oddalone. Powódka z tego tytułu, że w dniu 5.VII.1963 r. była małoletnia, zachowała prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. w związku z art. LVI § 2 przep. wprow. k.c.), a zatem także prawo do otrzymania zachowku zgodnie z zasadą określoną w § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20.IX.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304). Ponieważ powódka jest pełnoletnia, przysługuje jej zachowek w formie zwykłej spłaty, którą sąd na podstawie art. 1075 § 2 k.c. zmniejszył do 10.000 zł.Sąd Wojewódzki w Łodzi wyrokiem z dnia 28.XI.1969 r., w uwzględnieniu rewizji powódki, podwyższył kwotę zasądzoną na jej rzecz od pozwanej do kwoty 17.550 zł uznając, że powódce przysługują na podstawie art. LVI przep. wprow. k.c. w związku z § 17 cytowanego rozporządzenia raty miesięczne po 450 zł każda za okres od wytoczenia pozwu do osiągnięcia pełnoletności, skoro w dniu 5.VII.1963 r. była małoletnia.W rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego w części uwzględniającej rewizję powódki i oddalającej rewizję pozwanej oraz wyroku Sądu Powiatowego w Poddębicach z dnia 21.I.1969 r. w części uwzględniającej powództwo i o oddalenie powództwa w całości.Skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi rażące naruszenie art. 1082 k.c. w związku z art. 1059 § 1 pkt 4 k.c., art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. i § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304).W uzasadnieniu zarzutu naruszenia powyższych przepisów prawa podniesiono w rewizji nadzwyczajnej, że spadkobiercy, którego prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego opiera się na przepisie art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. i który w chwili działu był już pełnoletni, spłaty w ogóle nie przysługują. Skoro więc powódka w dacie wydania przez Sąd Powiatowy wskazanego orzeczenia, tj. w dniu 21.I.1969 r., była już pełnoletnia (urodzona 2.XI.1945 r.) i nie posiadała żadnych innych przymiotów przewidzianych dla spadkobierców, którzy dziedziczą gospodarstwo rolne, to w tej sytuacji według reprezentowanego w rewizji poglądu nie przysługuje jej w ogóle zachowek z gospodarstwa rolnego i dlatego powództwo podlega oddaleniu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.W myśl art. 1082 k.c., jeżeli do spadku należy gospodarstwo rolne, ustalenie zachowku następuje z uwzględnieniem przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. W świetle zatem postanowień powyższego przepisu roszczenia o zachowek dochodzone przez osobę, której uprawnienie opiera się tylko na tej podstawie, że w chwili otwarcia spadku (bądź też, jeśli chodzi o spadki otwarte przed wejściem w życie kodeksu cywilnego, w dniu 5.VII.1963 r.) była małoletnia (art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. i art. LVI § 2 przep. wprow. k.c.), powinny być ocenione z uwzględnieniem zasad dotyczących spadkobiercy, który - jako odpowiadający tylko powyższym warunkom - dziedziczy gospodarstwo rolne.Według § 17 cyt. rozp. z 1964 r. wymienionemu spadkobiercy należą się określone w tym przepisie spłaty w ratach miesięcznych do czasu osiągnięcia pełnoletności albo ukończenia nauki lub zaprzestania jej pobierania. Z powyższego unormowania wynika, że spadkobiercy, którego prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego opiera się na art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. i który w chwili działu był już pełnoletni i nie pobierał nauki, spłaty w ogóle nie przysługują.Roszczenia spadkobiercy z tytułu dziedziczenia gospodarstwa rolnego nie sprowadzają się wszakże do kwestii spłat. Przy powyższych wskazaniach należy, co rewizja nadzwyczajna pomija, mieć na uwadze, że spadkobiercy mogą przysługiwać spłaty dopiero od chwili działu spadku, albowiem za czas do chwili działu przysługuje mu stosowny udział w pożytkach z gospodarstwa spadkowego (art. 207 w związku z art. 1035 i 1058 k.c.).Nie dotyczy to uprawnionego do zachowku, który nie jest spadkobiercą, w związku z czym przy odpowiednim zastosowaniu zasad dotyczących spadkobiercy należy uznać, że ustalenie zachowku osoby, której uprawnienie opiera się na art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. i która w chwili orzekania o roszczeniach z tytułu zachowku jest już pełnoletnia i nie pobiera nauki, powinno nastąpić z uwzględnieniem przewidzianych w § 17 cyt. rozp. RM z dnia 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) rat miesięcznych od chwili otwarcia spadku do osiągnięcia pełnoletności albo ukończenia nauki lub zaprzestania jej pobierania. Należność z tytułu zachowku nie może w tym wypadku przekraczać, jak to słusznie podniesiono w piśmiennictwie prawniczym, sumy tych rat ani też oczywiście wartości zachowku obliczonego według zasad ogólnych.Przyznanie powódce zachowku w wysokości zasądzonej zaskarżonym wyrokiem kwoty nie narusza powyższych zasad.Z przytoczonych przyczyn należało rewizję nadzwyczajną oddalić. Sąd Najwyższy zatem z mocy art. 421 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.