II CR 190/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Ryszarda K. przeciwko Rzemieślniczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu w O. i Spółdzielczemu Przedsiębiorstwu Handlowo-Technicznemu "R’ w W. o zapłatę, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego w Warszawie z dnia 15 grudnia 1969 r.,uchylił zaskarżony wyrok w stosunku do pozwanej Rzemieślniczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu w O. w części oddalającej powództwo o zapłatę kwoty 236.416 zł i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla Województwa Warszawskiego w Warszawie do ponownego rozpoznania;oddalił rewizję w pozostałej części w stosunku do pozwanej Spółdzielni i w całości w stosunku do pozwanego Spółdzielczego Przedsiębiorstwa Handlowo-Technicznego "R".Uzasadnienie faktyczneNa podstawie umowy z dnia 7 kwietnia 1967 r. pozwane Spółdzielcze Przedsiębiorstwo Handlowo-Techniczne Rzemieślniczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu w W. "R" zleciło pozwanej Spółdzielni dostarczenie na eksport do Czechosłowacji za pośrednictwem Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego "(...)" 50000 sztuk rozpylaczy do lakieru według wzoru Nr 163/1/029 w cenie po 18 zł za sztukę z terminem dostawy: 25000 sztuk - w II kwartale, 15000 sztuk - w III i 10000 sztuk - w IV kwartale 1967 r.Pozwana Spółdzielnia zawarła w dniu 21 kwietnia 1967 r. z powodem jako swym członkiem umowę, na mocy której powód zobowiązał się wyprodukować i dostarczyć wymienione w umowie z dnia 7 kwietnia 1967 r. rozpylacze zgodnie z warunkami określonymi w tej umowie.W dniu 26 czerwca 1967 r. powód przedstawił do odbioru i kontroli pierwszą partię rozpylaczy w ilości 25000 sztuk. Pozwana Spółdzielnia powołała komisję kontrolną, która w protokole kontroli stwierdziła, że wyprodukowane przez powoda rozpylacze nie odpowiadają wzorowi podanemu w umowach stron. Z tej przyczyny w protokole z dnia 27 czerwca 1967 r. "(...)" odstąpiło od kontroli rozpylaczy powoda, a pozwane Przedsiębiorstwo "R." pismem z dnia 8 lipca 1967 r. zerwało umowę z pozwaną Spółdzielnią, Spółdzielnia zaś z kolei pismem z dnia 15 lipca 1967 r. odstąpiła od umowy zawartej z powodem. Pozwane Przedsiębiorstwo obciążyło jednocześnie pozwaną Spółdzielnię karą umowną w wysokości 180.000 zł (20% od wartości) oraz dodatkowo kwotą 56.416,60 zł z tytułu szkody poniesionej na skutek opóźnienia dostawy rozpylaczy. Rozpylacze te dostarczyła Rzemieślniczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu w P. Pozwana Spółdzielnia natomiast obciążyła tymi kwotami konto powoda.Powód twierdził, że zerwanie z nim umowy było bezpodstawne, gdyż wyprodukował i dostarczył 25000 sztuk rozpylaczy zgodnie z wzorem i umową i dlatego domagał się uznania, że umowa zawarta z nim w dniu 21 kwietnia 1967 r. na dostawę 50000 sztuk rozpylaczy została zerwana z winy pozwanych, a w związku z tym - zasądzenia od pozwanych solidarnie kwoty 180000 zł z tytułu kary umownej za zerwanie umowy oraz "nakazania" pozwanym zwrotu powodowi kwoty 236.416 zł "jako niesłusznie naliczonych i pobranych" kar z konta powoda w pozwanej Spółdzielni.Sąd Wojewódzki ustalił, że wyprodukowane przez powoda rozpylacze nie odpowiadają wzorowi stanowiącemu integralną część umowy, a tym samym nie są zgodne z wzorem określonym w umowie z odbiorcą zagranicznym. Sąd ten ustalił ponadto, że powód w myśl § 3 zawartej z pozwaną Spółdzielnią umowy zobowiązał się zaspokoić wszystkie pretensje kontrahenta pozwanej Spółdzielni z jej umowy z dnia 7 kwietnia 1967 r. Na tej podstawie Sąd ten uznał za uzasadnione obciążenie powoda zarówno z tytułu kary umownej jak i z tytułu dalszej szkody spowodowanej opóźnieniem rozpylaczy przez drugiego kontrahenta (art. 471, 484 k.c.), przy czym powództwo przeciwko pozwanemu Przedsiębiorstwu "R." uznał za uzasadnione dla braku biernej legitymacji procesowej tego pozwanego, który nie zawierał z powodem żadnej umowy i nie łączył go z nim żaden stosunek zobowiązaniowy.Powód w rewizji zarzucił, że Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił i nie rozważył wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych oraz błędnie i sprzecznie z treścią już zebranego w sprawie materiału ustalił, że powód wyprodukował rozpylacze niezgodne z wzorem określonym w umowie. W szczególności skarżący zarzucił, że brak było podstaw do zerwania umów z powodu rzekomej niezgodności wyprodukowanego artykułu z umówionym wzorem, skoro opinie o tej "niezgodności" zostały wydane nie przez wydane nie przez specjalistów, lecz przez powołaną nieformalnie i niekompetentną komisję pozwanej Spółdzielni.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Umowa Nr ER 145/67/2, zawarta między pozwanymi w dniu 7 kwietnia 1967 r., jest umową dostawy określoną w art. 605 i nast. k.c., w której pozwana Spółdzielnia zobowiązała się wytworzyć 50000 sztuk rozpylaczy do lakieru według wzoru nr 163/1/029 i dostarczyć je w trzech partiach pozwanemu Przedsiębiorstwu "R.". Powód natomiast jako człowiek pozwanej Spółdzielni zobowiązał się w umowie z dnia 21 kwietnia 1967 r. zwolnić pozwaną Spółdzielnię od zobowiązania zaciągniętego przez nią wobec pozwanego Przedsiębiorstwa "R." przez wyprodukowanie tych rozpylaczy w terminach umówionych.Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku prawidłowo uznał, że powód dostarczył pierwszą partię (25.000 sztuk) rozpylaczy do lakieru nie odpowiadających wzorowi nr 163/1/029, stanowiącego integralną część wymienionych wyżej umów. W szczególności powód zamiast zbiornika dwuczęściowego wykonał zbiorniczek jednoczęściowy przy stosowaniu częściowo innego i - według twierdzeń strony pozwanej - tańszego surowca oraz zamiast rurek inżektorowych z poliamidu wykonał rurki z polistyrenu. Wprawdzie rozpylacze do lakieru wykonane przez powoda - według opinii biegłego Mariana R. - wykazują jedynie nieistotne różnice ze wzorem zatwierdzonym przez Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego "(...)", jednakże okoliczność ta miałaby znaczenie wtedy, gdyby powód produkował rozpylacze w przekonaniu, że produkcja ta odpowiada warunkom umowy zawartej między pozwanym Przedsiębiorstwem "R." a pozwaną Spółdzielnią.Z wyjaśnień stron oraz z treści protokołu narady z dnia 19 kwietnia 1967 r., z którego Sąd Najwyższy przeprowadził dowód, oraz z zeznań świadka G. wynika, że powód przed zawarciem w dniu 21 kwietnia 1967 r. umowy z pozwaną Spółdzielnią wysuwał zastrzeżenia co do prawidłowego sposobu produkcji rozpylaczy podanego we wzorze nr 163/1/029 i ze względu na dostrzeżone wady proponował zmianę produkcji według swego wzoru, który następnie otrzymał symbol nr 163/1/035, że zastrzeżenia te były przedmiotem narady w dniu 19 kwietnia 1967 r., w której oprócz powoda, jego wspólnika J.K. i przedstawicieli obu pozwanych brał również udział "przedstawiciel C.Z.R.S.Z. i Zb.", oraz że na naradzie tej uzależniono zmianę produkcji rozpylaczy proponowaną przez powoda od wyrażenia zgody przez Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego "(...)". W razie odmowy takiej zgody produkcja miała być wykonana zgodnie ze wzorem nr 163/1/029. Natomiast z akt sprawy, a zwłaszcza z odpisu pisma pozwanego Przedsiębiorstwa "R." skierowanego do pozwanej Spółdzielni i odebranego przez pozwaną Spółdzielnię w dniu 25.IV.1967 r., wynika, że pozwane Przedsiębiorstwo "R." zawiadomiło Spółdzielnię, iż PHZ "(...)" w piśmie z dnia 22.IV.1967 r. nie wyraził zgody na dostawę rozpylaczy nr 163/1/035 zamiast rozpylaczy nr 163/1/029 oraz że pozwane Przedsiębiorstwo "R." w piśmie swym podkreśliło, iż realizacja umowy musi nastąpić zgodnie z jej "opracowaniem, tj. z warunkami odbiorcy zagranicznego".Jeżeli zatem powód został zawiadomiony o odmowie "(...)" oraz o konieczności ścisłego wykonania umowy, to powinien był dostarczyć rozpylacze do lakieru zgodnie ze wzorem umówionym nr 163/1/029, przy czym podniesione przez niego na naradzie w dniu 19.IV.1967 r. zastrzeżenia stosownie do art. 609 k.c. zwalniały go od odpowiedzialności za wady wynikające z zastrzeżonego w umowie sposobu produkcji rozpylaczy.Jeżeli jednak powód z winy pozwanej Spółdzielni nie wiedział o odmowie zgody przez PHZ "(...)" na zmianę sposobu produkcji rozpylaczy i produkował je według wzoru nr 163/1/035 w tym mniemaniu, że zgoda taka została udzielona, to odstąpienie przez pozwaną Spółdzielnię od umowy nie uzasadniało obciążenia powoda karami umownymi nałożonymi na tę pozwaną przez pozwane Przedsiębiorstwo "R.".Okoliczność powyższa jest sporna między stronami i stronami i nie została wyjaśniona przez Sąd Wojewódzki. W szczególności powód w swym piśmie do pozwanej z dnia 20.XII.1968 r. twierdził że nie otrzymał odpisu pisma "(...)" z dnia 22.IV.1967 r.W razie wykazania przez pozwaną Spółdzielnię, że powód był zawiadomiony o braku zgody "(...)" na zmianę sposobu produkcji rozpylaczy, powód był obowiązany dostarczyć rozpylacze według wzoru nr 163/1/029, jako stanowiącego integralną część umów stron, oraz musi ponosić konsekwencje związane z dostarczeniem w dniu 26.VI.1967 r. pierwszej partii tych rozpylaczy nie odpowiadających wzorowi umówionemu.Sam fakt dostarczenia przez powoda pierwszej partii rozpylaczy do lakieru nie odpowiadających warunkom umowy nie musiał jednak uzasadniać odstąpienia od umowy przez pozwanych, a w każdym razie odstąpienia od umowy w części dotyczącej dostarczenia dalszych partii rozpylaczy w trzecim i czwartym kwartale 1967 r. Z mocy bowiem art. 612 k.c., do praw i obowiązków dostawcy i odbiorcy w przedmiotach nie uregulowanych przepisami dotyczącymi umowy dostawy stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży. Z treści zaś art. 562 § 1 k.c. wynika, że jeżeli w umowie sprzedaży zastrzeżono, iż dostarczenie rzeczy sprzedanych ma nastąpić częściami, kupujący w zasadzie nie może odstąpić od umowy co do dostarczenia części rzeczy, które mają być dostarczone później.Zarządzenie Przewodniczącego Komisji Planowania przy Radzie Ministrów z dnia 13 lutego 1967 r. w sprawie ogólnych warunków umów sprzedaży oraz umów dostawy związanych z obrotem z zagranicą pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej (M. P. Nr 12, poz. 64), wydane na podstawie art. 2 i 384 k.c. oraz uchwał wykonawczych Rady Ministrów powołanych w tym zarządzeniu, nie odbiega od treści unormowanej w art. 562 § 1 k.c. i jedynie w § 37 ust. 4 wprowadza zasadę dotyczącą każdej umowy, że kupujący może odstąpić od umowy z powodu wad towaru, jeżeli wykonanie umowy w terminie późniejszym nie miałoby dla niego znaczenia lub narażało go na szkodę. Z zarządzenia tego wynika jednak, że w zasadzie kupujący (odbiorca dostawy) powinien zakreślić sprzedawcy (dostawcy) odpowiedni termin do dostarczenia towaru niewadliwego i dopiero po bezskutecznym upływie terminu zakreślonego zastosować ustawowe skutki niewywiązywania się przez sprzedawcę (dostawcę) z zobowiązania. Wyznaczenie terminu do usunięcia wady, tj. do dostarczenia towarów niewadliwych, nie jest potrzebne jedynie wtedy, gdy strony umówiły się, że kupujący sam nie usunie wadę na koszt sprzedawcy, oraz gdy wykonanie umowy w terminie późniejszym nie miałoby dla kupującego znaczenia lub narażało go na szkodę.Odstąpienie przez pozwane Przedsiębiorstwo "R." od umowy a zwłaszcza odstąpienie od umowy dotyczącej dostawy dalszych partii rozpylaczy do lakieru w trzecim i czwartym kwartale 1967 r., byłoby zatem skuteczne, gdyby pozwana Spółdzielnia oświadczyła, ze nie będzie mogła dostarczyć rozpylaczy zgodnie ze wzorem nr 163/1/029 albo gdyby wobec niedostarczenia pierwszej partii wadliwych rozpylaczy dostarczenia dalszych partii nie miało znaczenia, bądź też gdyby późniejsze dostarczenie (pierwszej partii) połączone było ze szkodą dla pozwanego Przedsiębiorstwa "R.".Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił tych okoliczności, zebrany zaś w sprawie materiał nie pozwala na wyciągnięcie właściwych wniosków. Z treści jednak zebranego w sprawie materiału wynika, że pozwane Przedsiębiorstwo "R.", po odstąpieniu od umowy z pozwaną Spółdzielnią, zawarło umowę o dostawę rozpylaczy do lakieru z Rzemieślniczą Spółdzielnią Zaopatrzenia Spółdzielnią Zaopatrzenia i Zbytu w P., i to po cenie wyższej oraz w terminach późniejszych, niż to przewidywała umowa zawarta z pozwaną Spółdzielnią.Wydaje się zatem, że możliwe było zakreślenie pozwanej Spółdzielni (powodowi) odpowiedniego terminu do dostarczenia rozpylaczy zgodnych ze wzorem nr 163/1/029, a w każdym razie brak było podstaw do odstąpienia od dostarczenia dwóch dalszych partii rozpylaczy, chyba że powód odmówił wykonania dostawy rozpylaczy według umówionego wzoru lub nie miał możliwości produkcji takich rozpylaczy.W razie ustalenia, że sam fakt dostarczenia przez powoda pierwszej partii rozpylaczy nie dawał jeszcze podstawy do odstąpienia od umowy bądź też do odstąpienia od umowy w części dotyczącej dostawy dalszych partii rozpylaczy, nieuzasadnione byłoby obciążenie pozwanej Spółdzielni karą umowną przewidzianą jako odszkodowanie za zawinione doprowadzenie do odstąpienia od umowy. Pozwanemu Przedsiębiorstwu "R." przysługiwałoby natomiast odszkodowanie za dostarczenie przez pozwaną Spółdzielnię towarów w terminie opóźnionym. Odszkodowanie to jednak powinno być obliczone od przypuszczalnego realnego opóźnienia dostawy przez pozwaną Spółdzielnię (przez powoda) i według wartości ustalonej w umowach stron, a nie w umowie zawartej między pozwanym Przedsiębiorstwem "R." a inną spółdzielnią.Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił również roli jaką odegrała pozwana Spółdzielnia przy reprezentowaniu interesów powoda jako swego członka wobec pozwanego Przedsiębiorstwa "R." jako odbiorcy wyprodukowanych przez powoda rozpylaczy do lakieru. W szczególności nie wyjaśniono, czy powód brał udział lub był obecny podczas przeprowadzonej w dniu 26.VI.1967 r. przez komisję wyłonioną przez pozwaną Spółdzielnię kontroli dostarczonych przez powoda rozpylaczy do lakieru, czy komisja ta bądź pozwana Spółdzielnia przed przesłaniem dyskwalifikującego rozpylacze powoda protokołu nr 52 do "(...)" zawiadomiła powoda o wyniku tej kontroli i umożliwiła mu złożenie wyjaśnień uzasadniających przeprowadzenie dokładnej kontroli rozpylaczy przez "(...)", jak również czy powód został zawiadomiony o wyniku kontroli przeprowadzonej w dniu 27.VI.1967 r. oraz jakie pozwana poczyniła kroki w celu niedopuszczenia do zerwania umowy przez pozwane Przedsiębiorstwo "R.", a zwłaszcza czy pertraktowała w kwestii dostarczenia przez powoda rozpylaczy według wzoru nr 163/1/029 i w kwestii zakreślenia jej przez pozwane Przedsiębiorstwo "R." odpowiedniego terminu do dostarczenia rozpylaczy zgodnych z tym wzorem.Wprawdzie pozwana Spółdzielnia na rozprawie przed Sądem Najwyższym twierdziła, że obie wymienione wyżej kontrole odbyły się w warsztacie powoda i w jego obecności, jednakże powód temu zaprzeczył, a z treści protokołu tych "kontroli" wynika, że pierwsza z nich odbyła się w magazynie Spółdzielni Pracy "(...)" w W. przy ul. (...), druga zaś u pozwanej Spółdzielni w O. przy ul. (...), a wiec nie w warsztacie powoda.Wyjaśnienie powyższych okoliczności ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia zasadności obciążenia powoda karami umownymi również w wypadku, gdyby okazało się, że uzasadnione było odstąpienie od umowy przez pozwane Przedsiębiorstwo "R." i obciążenie pozwanej Spółdzielni karami umownymi. Zaniedbanie bowiem ciążących na pozwanej Spółdzielni obowiązków wynikających ze stosunku spółdzielczego łączącego spółdzielnię z powodem i doprowadzenie na skutek tego do zerwania umowy przez pozwane Przedsiębiorstwo "R." uzasadniałoby w całości lub w części bezpodstawność obciążenia regresowego karami umownymi powoda. Takiego regresowego obciążenia powoda karami umownymi nie uzasadniał zwłaszcza sam fakt obciążenia pozwanej Spółdzielni karami umownymi przez pozwane Przedsiębiorstwo "R.". Pozwana Spółdzielnia mogła uznać zasadność tych kar po porozumieniu się w tej mierze z powodem i po rozważeniu wszystkich okoliczności uzasadniających to roszczenie.W razie ustalenia, że pozwane Przedsiębiorstwo "R." miało podstawę do odstąpienia w całości od umowy i że pozwana Spółdzielnia nie zaniedbała swych obowiązków obrony interesów powoda jako jej członka wymagała wysokość roszczenia pozwanego Przedsiębiorstwa "R." z tytułu kar za opóźnienie dostawy towarów. Należało przede wszystkim wyjaśnić, z jakiej przyczyny nastąpiło obciążenie przez CRZ "(...)" karami pozwane Przedsiębiorstwo "R.". W tym celu należało przeprowadzić dowód z akt lub z orzeczenia Okręgowej Komisji Arbitrażowej w W. sygn. 13873/68 oraz przeprowadzić dowód z umowy zawartej miedzy pozwanym Przedsiębiorstwem "R." a Rzemieślniczą Spółdzielnią Zaopatrzenia i Zbytu w P. Z treści bowiem zebranego w sprawie materiału zdaje się wynikać, że kary te mogły dotyczyć dostarczenia rozpylaczy wzór nr 163/1/228 oraz że opóźnienie mogło nastąpić z winy Rzem. Spółdzielni Zaop. i Zb. w P.Trafny jest również zarzut skarżącego, że strona pozwana ma obowiązek wykazać zasadność swych roszczeń z tytułu "opóźnienia". Stosownie bowiem do przepisów zawartych w wymienionym wyżej zarządzeniu Przewodniczącego Komisji Planowania przy Radzie Ministrów (M. P. Nr 12, poz. 64), jeżeli szkoda poniesiona przez stronę uprawnioną jest większa od kary umownej, może ona żądać odszkodowania przenoszącego wysokość kary na zasadach ogólnych, a więc musi wykazać szkodę, winę zobowiązanego i związek przyczynowy.Strona pozwana nie wykazała takiej szkody. Nie można bowiem uznać za dostateczną jej przesłankę okoliczności, że "(...)" obciążył pozwane Przedsiębiorstwo "R." karami bez skontrolowania, czego te kary dotyczyły, oraz bez sprawdzenia okoliczności, że Spółdzielnia w P. dostarczyła rozpylacze w terminach podanych w zestawieniu strony pozwanej.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 388 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w stosunku do pozwanej Spółdzielni w części dotyczącej oddalenia powództwa o zapłatę kwoty 180.000 zł zatrzymanej z tytułu pokrycia kary umownej za odstąpienie od umowy i kwoty 56.416,60 zł zatrzymanej na pokrycie kar za opóźnienie dostaw i w tym zakresie oraz w kwestii kosztów procesu przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy oddalił natomiast rewizję powoda w części dotyczącej oddalenia powództwa o zapłatę kwoty 180.000 zł z tytułu zerwania umowy z winy pozwanej Spółdzielni oraz w całości w stosunku do pozwanego Przedsiębiorstwa "R.". Przy założeniu bowiem, że pozwana Spółdzielnia nie dopełniła obowiązku obrony interesów powoda jako jej członka, winę w pewnej mierze za odstąpienie od umowy przez pozwane Przedsiębiorstwo "R." ponosi powód wskutek swego zachowania się, bo nawet nie będąc zawiadomiony o odmowie zgody "(...)" na zmianę sposobu produkcji rozpylaczy do lakieru, powinien się był zainteresować, czy taka zgoda lub odmowa została udzielona. Nie bez znaczenia również jest i to, że powód część wyprodukowanych przez siebie rozpylaczy (6000 sztuk) wyeksportował oraz że miał możliwość upłynnienia reszty na rynku krajowym.Natomiast powództwo o ustalenie (art. 189 k.p.c.) dopuszczalne jest tylko w razie istnienia interesu prawnego w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa. Interesu takiego nie ma, jeżeli można się domagać świadczenia, a ustalenie jest tylko przesłanką do uwzględnienia roszczenia o świadczenie.Pomiędzy powodem a pozwanym Przedsiębiorstwem "R." nie istniał stosunek umowny. Nie można również temu pozwanemu przypisać winy za odrzucenie rozpylaczy do lakieru dostarczonych przez powoda w dniu 26 czerwca 1967 r. Decyzja bowiem o przydatności tych towarów na eksport nie należała do kompetencji tego pozwanego, lecz uzależniona była od wyniku kontroli dokonanej przez "(...)" i wstępnej kontroli z ramienia pozwanej Spółdzielni. Powód też poza insynuacjami o niedozwolonej działalności na jego szkodę pozwanego Przedsiębiorstwa "R." nie przytoczył żadnych okoliczności uzasadniających odpowiedzialność tego pozwanego z czynu niedozwolonego.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 387 k.p.c. oddalił rewizję powoda w stosunku do pozwanego Przedsiębiorstwa "R." oraz zasądził na rzecz tego pozwanego od powoda zwrot kosztów postępowania rewizyjnego (art. 97 k.p.c.).