III CZP 18/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: R. Czarnecki, J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz (sprawozdawca), E. Mielcarek, Z. Trybulski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Z. Jędrzejczaka, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 lutego 1967 r. o wyjaśnienie następującego zagadnienia prawnego:"Czy prawa spadkobiercy lub zapisobiercy, będącego obywatelem państwa obcego, do gospodarstwa rolnego (art. XXIII przep. wprow. k.c.) zostają ograniczone przez oszacowanie takiego gospodarstwa według przepisów o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (art. 1078 k.c.) w celu obliczenia równowartości pieniężnej spadku lub zapisu, jeżeli w konkretnym wypadku szacunek taki jest niższy od szacunku według cen wolnorynkowych?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Uzasadnienie faktyczneNa podstawie art. 29 § 1 i 2 ustawy z dnia 13.II.1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) Minister Sprawiedliwości wystąpił o udzielenie odpowiedzi na wyżej przytoczone w uchwale pytanie prawne, dotyczące wykładni art. XXIII przepisów wprowadzających kodeks cywilny.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały, zważył co następuje:1. Spadkobiercy będący obywatelami obcego państwa dziedziczą otwarte w Polsce spadki, obejmujące również gospodarstwa rolne, na tych samych zasadach, na jakich dziedziczą je obywatele polscy (art. 8 ustawy z dnia 12.XI.1965 r. o prawie prywatnym międzynarodowym - Dz. U. Nr 46, poz. 290). Dotyczy to także uprawnień zapisobierców, żaden bowiem przepis nie stanowi w tym zakresie inaczej.Nie ma w obowiązującym prawie przepisów, które by wyłączały prawa obywateli państw obcych jako spadkobierców lub zapisobierców gospodarstw rolnych w sposób dalej idący, niż to przewidują przepisy tytułu X księgi IV kodeksu cywilnego. Przepisy te są jedynymi przepisami szczególnymi w stosunku do ogólnych zasad spadkobrania, uregulowanych w tytułach poprzednich tejże księgi. Jeżeli zatem art. XXIII przep. wprow. k.c. powołuje się na przepisy szczególne, wyłączające lub ograniczające prawa obywateli państw obcych jako spadkobierców lub zapisobierców gospodarstwa rolnego, to dotyczy to tylko przepisów tytułu X księgi IV k.c.Stosownie do powyższych przepisów każdy cudzoziemiec (także obywatel polski) może:a)być wyłączony od dziedziczenia gospodarstwa rolnego lub możności uzyskania tego gospodarstwa w drodze zapisu (art. 1059-1063 i 1067 § 1 k.c.),b)nie uzyskać w dziale spadku nawet spłaty pieniężnej (art. 1077 k.c.), c)otrzymać obniżoną spłatę (art. 1075 § 2 k.c.) lub obniżony zapis (art. 1067 § 2 k.c.),d)otrzymać - w uwzględnieniu faktycznego układu stosunków, ocenianych pod kątem możliwości należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego - tylko spłatę pieniężną.Jednakże obywatel obcego państwa pozbawiony prawa do gospodarstwa rolnego (por. pkt a i b) uzyskuje równowartość pieniężną należnego mu spadku lub zapisu stosownie do zasad powołanego art. XXIII, podobnie jak w wypadku obniżenia należnej mu spłaty lub zapisu (por. pkt c). W związku z tym w każdej z tych sytuacji, a zatem także wtedy, gdy obywatel obcego państwa otrzymuje pełną spłatę pieniężną, powstaje zagadnienie, czy określenie należnej równowartości pieniężnej spadku lub zapisu według zasad art. 1078 k.c. stanowi ograniczenie praw spadkobiercy lub zapisobiercy do gospodarstwa rolnego, uzasadniające wyrównanie różnicy wartości także wtedy, gdy obowiązujące przy sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych ceny okazują się niższe od cen, jakie kształtują się w obrocie nieruchomościami rolnymi.Ogólna zasada szacunku spadków według cen przyjętych w obrocie została zastąpiona przy dziale spadku obejmującego gospodarstwo rolne i przy zniesieniu współwłasności nieruchomości rolnych zasadą szacunku według cen stosowanych przy sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (art. 216 § 2, 1033, 1050 i 1078 k.c.). Wskazuje to na szczególny charakter przepisów dotyczących szacunku nieruchomości rolnych, jeżeli nieruchomości te są przedmiotem działu spadku lub zniesienia współwłasności. Jeżeli zatem spadkobierca, będąc obywatelem obcego państwa, otrzyma spłatę stosowną do wielkości należnego mu w gospodarstwie rolnym udziału, ale określoną co do wysokości według zasad art. 1078 k.c., to jego prawo do gospodarstwa rolnego (w postaci przyznanej spłaty) może być w tym znaczeniu ograniczone, że nie uzyska on spłaty obliczonej przy zastosowaniu szacunku według zasad ogólnych.W tym też znaczeniu art. 1078 k.c. może mieć charakter przepisu ograniczającego prawo do gospodarstwa rolnego ze spadku lub zapisu, co w następstwie uzasadnia - stosownie do art. XXIII przep. wprow. k.c. - żądanie pieniężnego wyrównania różnicy między otrzymaną spłatą a równowartością spadku lub zapisu.Przedmiotowe uprawnienie spadkobiercy lub zapisobiercy, będącego obywatelem obcego państwa (wyłączeni są bezpaństwowcy i osoby, których obywatelstwo ustalić się nie da), przysługuje mu - ze względu na wyłączenie lub ograniczenie jego prawa do gospodarstwa rolnego - tylko "pod warunkiem istnienia wzajemności w państwie, którego jest obywatelem" (por. wym. art. XXIII). Rozważenia wobec tego wymaga zagadnienie wzajemności, stanowiącej warunek, od którego zachowania uzależnione jest uprawnienie spadkobiercy lub zapisobiercy, żądającego wyrównania jego prawa do gospodarstwa rolnego. 2. Zasada wzajemności na podstawie art. XXIII przep. wprow. k.c. oznacza, że spadkobierca lub zapisobierca, będący obywatelem obcego państwa, jest uprawniony do uzyskania pieniężnej równowartości należnego mu spadku lub zapisu zawsze wtedy, gdy prawo jego państwa w tej samej sytuacji przewiduje przyznanie również obywatelowi polskiemu pieniężnej równowartości spadku lub zapisu, których w naturze nie uzyskał. Podstawą określenia powyższej równowartości mogą być albo zasady szacunku w każdym z tych państw zgodnie z jego przepisami stosowane, albo też należna obywatelowi obcego państwa równowartość pieniężna spadku lub zapisu zostanie w taki sam sposób określona, w jaki określona jest dla obywateli polskich w państwie obcym, którego obywatelem jest dany spadkobierca lub zapisobierca. W tym ostatnim wypadku stanowiłoby to przyznanie obywatelowi obcego państwa nie tylko samego prawa do równowartości pieniężnej spadku lub zapisu, ale także określenie jej wartości według takiej podstawy szacunku, według jakiej równowartość ta przyznawana jest obywatelom polskim w danym państwie obcym. Jeżeli więc w państwie tym podstawą określenia wartości spadku lub zapisu, przysługującego obywatelowi polskiemu, byłyby ceny kształtujące się w obrocie nieruchomościami rolnymi i według tych cen zostałaby określona należna równowartość pieniężna, to zasada wzajemności wymagałaby przyznania obywatelom tego obcego państwa należnej im równowartości pieniężnej spadku lub zapisu również według szacunku stosowanego w obrocie nieruchomościami rolnymi.Zakres zasady wzajemności przewidzianej w art. XXIII przep. wprow. k.c. wynika z celu przepisu. Celem tym jest zrównanie sytuacji prawnej spadkobierców i zapisobierców, obywateli państw obcych, z sytuacją prawną spadkobierców i zapisobierców, obywateli polskich, dziedziczących spadki otwarte za granicą. Obowiązujące w polskim prawie spadkowym ograniczenia w dziedziczeniu gospodarstw rolnych mogą prowadzić w szczególności do tego, że obywatele obcego państwa w ogóle nie mogliby pretendować do takiej korzyści w spadkach w Polsce otwartych, jakie uzyskaliby w analogicznej sytuacji obywatele polscy w spadkach zagranicznych. Równowagę w tym zakresie zapewnia cyt. art. XXIII.W tym znaczeniu zasada wzajemności na podstawie art. XXIII przep. wprow. k.c. nie ogranicza się do samego tylko prawa spadkobiercy lub zapisobiercy, obywatela obcego państwa, do uzyskania pieniężnej równowartości spadku lub zapisu, ale dotyczy także podstawy szacunku ich wartości, jeżeli nawet powołany spadkobierca lub zapisobierca nie jest w inny sposób w swoich prawach z tytułu spadku lub zapisu uszczuplony. Art. XXIII przep. wprow. k.c. przyznaje obywatelom obcym "równowartość pieniężną spadku lub zapisu". Nie jest to spłata w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego o spadkach, stąd też np. spadkobierca, obywatel obcego państwa, wyłączony od dziedziczenia gospodarstwa rolnego, otrzyma na zasadzie wzajemności nie spłatę, lecz równowartość pieniężną swego udziału (gdyby dziedziczył) - ewentualnie w wysokości spłaty. Gdy zaś spadkobierca, obywatel obcego państwa, otrzyma spłatę stosowną do wielkości swego udziału, obliczoną jednak według zasad szacunku z art. 1078 k.c., to będzie mógł żądać wyrównania należnej mu równowartości pieniężnej według szacunku na zasadach ogólnych, jeżeli w jego państwie również obywatele polscy otrzymują tę równowartość (pieniężne spłaty) według cen, jakie w tym państwie stosowane są w obrocie nieruchomościami rolnymi.