III CZP 78/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, J. Majorowicz, W. Markowski, J. Pietrzykowski (sprawozdawca), J. Policzkiewicz, Z. Trybulski (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Generalnej Prokuratury T. Potapowicza, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 września 1967 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne dotyczące wykładni art. 1015 § 2 zdanie drugie oraz art. 1023 § 2 k.c. w związku z art. 637 § 1 i 2, art. 644 i art. 666 § 2 k.p.c.:"Czy państwowe biuro notarialne powinno z urzędu wydać postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza w wypadku, gdy w braku oświadczenia spadkobiercy o przyjęciu lub odrzuceniu spadku spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 zdanie drugie k.c.), oraz w wypadku, gdy spadek przypadł z mocy ustawy Skarbowi Państwa (art. 1023 § 2 k.c.)?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Przewidziany w art. 644 k.p.c. w związku z art. 637 § 2 k.p.c. obowiązek wydania z urzędu przez państwowe biuro notarialne postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza w razie złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie dotyczy wypadku, gdy w braku oświadczenia spadkobiercy o przyjęciu lub odrzuceniu spadku spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.), oraz wypadku, gdy spadek przypadł z mocy ustawy Skarbowi Państwa (art. 1023 § 2 k.c.). Uzasadnienie faktyczne1. Właściwe państwowe biuro notarialne jako biuro spadku wydaje z urzędu - w charakterze wyjątku od zasady sporządzenia spisu inwentarza na wniosek osoby uprawnionej (art. 637 § 1 k.p.c.) - postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie (art. 637 § 2 k.p.c.).Kodeks postępowania cywilnego wymienia dwa takie wypadki:a)według art. 666 § 2 k.p.c. biuro spadku wyda postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza w razie postanowienia kuratora spadku, jeżeli inwentarz nie był przedtem spisany,b)według art. 644 k.p.c. państwowe biuro notarialne wyda postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza, jeżeli złożono oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a inwentarz nie był przedtem sporządzony.Istota wątpliwości przedstawionych we wniosku Ministra Sprawiedliwości sprowadza się do tego, czy hipoteza art. 644 k.p.c. obejmuje jedynie sytuacje, w których złożone zostało przez spadkobiercę przed sądem lub w państwowym biurze notarialnym oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czy też przepis ten stosuje się również wtedy, gdy spadkobiercę z mocy ustawy uważa się za przyjmującego spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Przepis ten przewiduje wydanie postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza tylko wtedy, gdy "złożono oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza". Dla wyjaśnienia więc wspomnianej wątpliwości niezbędne jest rozważenie, w jakiej formie spadkobierca może złożyć oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza..Prawo notarialne przewiduje, że przyjęcie spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste) lub przyjęcie spadku z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza) następuje w drodze złożenia przez spadkobiercę oświadczenia przed sądem lub w państwowym biurze notarialnym ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1012, 1015 § 1 i 1018 § 3 k.c.). Od tej zasady istnieją dwa wyjątki przewidziane w art. 1015 § 2 (zdanie drugie) i w art. 1023 § 2 k.c.Z treści powyższych przepisów wynika, że prawo materialne odróżnia przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza w drodze złożenia przez spadkobiercę stosownego oświadczenia od tzw. fikcyjnego przyjęcia spadku, przy czym:1)przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza z woli spadkobiercy wymaga złożenia przez niego oświadczenia w określonej formie przed określonym organem państwowym i w określonym terminie;2)przyjęcie fikcyjne polega na tym, że:1)brak oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w przewidzianym przez prawo terminie ze strony spadkobiercy nie mającego pełnej zdolności do czynności prawnych, spadkobiercy, co do którego istnieje podstawa do jego całkowitego ubezwłasnowolnienia, oraz spadkobiercy będącego osobą prawną, jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.),2)Skarb Państwa jako spadkobierca z ustawy w ogóle nie składa oświadczenia o przyjęciu spadku, spadek zaś uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1023 § 2 k.c.).W pierwszym wypadku przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza jest rezultatem działania spadkobiercy, polegającego na złożeniu oświadczenia. W drugim wypadku takie przyjęcie następuje wskutek braku lub mimo braku oświadczenia.W związku z drugą z przedstawionych wyżej możliwości nasuwa się pytanie, czy w sytuacjach przewidzianych w art. 1015 § 2 (zdanie drugie) i w art. 1023 § 2 k.c. nie zachodzi przyjęcie przez spadkobiercę spadku z dobrodziejstwem inwentarza w sposób dorozumiany (art. 60 k.c.). Na to pytanie należy odpowiedzieć przecząco. Przejawienie woli w sposób przewidziany w art. 60 k.c. jest w istocie rzeczy oświadczeniem woli. Oświadczenie to dochodzi do skutku przez każde zachowanie się osoby dokonującej czynności prawnej, które jej wolę ujawnia w sposób dostateczny. Tymczasem fikcyjne przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza na skutek milczenia spadkobiercy, o którym mowa w art. 1015 § 2 (zdanie drugie) k.c., nie jest oświadczeniem woli, lecz właśnie ustawowym skutkiem braku takiego oświadczenia . Z przepisu tego wynika w sposób niewątpliwy, że nie traktuje on milczenia spadkobiercy jako wyrazu jego woli. Wskazuje na to sformułowanie, że "brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza".Jeszcze wyraźniej sprecyzowana została pozycja Skarbu Państwa jako spadkobiercy ustawowego, który - stosownie do art. 1023 § 2 k.c. - "nie składa oświadczenia o przyjęciu spadku, a spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza". Pomimo odmienności sformułowań wymienione dwa przepisy wyrażają tę samą myśl legislacyjną, że przewidziane w nich fikcyjne przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie jest wyrazem woli uprawnionego spadkobiercy, a tym samym w ogóle nie jest oświadczeniem woli, lecz skutkiem prawnym przewidzianym przez ustawę.Skutek ten, gdy chodzi o spadkobierców wymienionych w art. 1015 § 2 (zdanie drugie) k.c., następuje ex lege z chwilą bezskutecznego upływu sześciomiesięcznego terminu przewidzianego do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku, w stosunku zaś do Skarbu Państwa jako spadkobiercy ustawowego wspomniany skutek następuje już z chwilą otwarcia spadku.Wprawdzie spadkobierca wymieniony w art. 1015 § 2 k.c., który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może się uchylić od skutków prawnych niezachowania terminu w sposób przewidziany w art. 1019 k.c., jednakże ten wyjątkowy przepis nie może mieć wpływu na ocenę charakteru prawnego unormowania wyrażonego w treści art. 1015 § 2 (zdanie drugie) k.c. i art. 1023 § 2 k.c.Analiza powyższych przepisów materialnoprawnych prowadzi do jednoznacznego wniosku, że przez "złożenie oświadczenia" można rozumieć jedynie oświadczenie przed sądem lub przed państwowym biurem notarialnym złożone przez spadkobiercę w sposób określony w art. 1018 § 3 k.c. oraz w art. 640 i 641 k.p.c. Przepisy te mają decydujące znaczenie dla wykładni art. 644 k.p.c., artykuł ten bowiem uzależnia wydanie z urzędu postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza tylko od złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, nie przewiduje zaś takiego obowiązku, gdy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza jest jedynie ustawowym skutkiem braku oświadczenia.2. Za takim stanowiskiem wynikającym z gramatycznej wykładni art. 644 k.p.c. przemawiają dalsze argumenty wyprowadzone z treści tego artykułu i innych przepisów proceduralnych.Artykuł ten zobowiązuje państwowe biuro notarialne, którym jest biuro spadku (art. 629 k.p.c.), do wydania postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza, co jest logiczną konsekwencją zasady, że oświadczenie o przyjęciu spadku bądź składa się w biurze spadku, bądź też niezwłocznie przekazuje się je biuru spadku w razie złożenia takiego oświadczenia w sądzie lub w innym państwowym biurze notarialnym (art. 640 § 1 k.p.c.). Tak więc obowiązek wydania postanowienia o sporządzeniu z urzędu spisu inwentarza w wypadku złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza jest ściśle zsynchronizowany z przepisami, według których takie oświadczenie zawsze znajdzie się w biurze spadku, dając mu podstawę do wydania stosownego postanowienia.Gdyby natomiast uznać, że art. 644 k.p.c. - wbrew jego treści - dotyczy również fikcyjnego przyjęcia spadku, to obowiązek biura spadku w tym zakresie byłby obowiązkiem nierealnym. Biuro spadku nie mogłoby z reguły wykonać tak rozumianego obowiązku z tej przyczyny, że nie dysponowałoby niezbędnymi informacjami o tym, iż w określonym czasie określony spadkobierca wskutek okoliczności przewidzianych w cytowanych wyżej przepisach prawa materialnego jest uważany za przyjmującego spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Gdyby nawet założyć, że obowiązek sporządzania z urzędu spisu inwentarza w wypadku fikcyjnego przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza biuro spadku powinno realizować tylko wtedy, gdy uzyska o tym informację, to i tak znaczna większość fikcyjnych przyjęć spadku znalazłaby się poza zasięgiem wiadomości biura. Nie można zaś imputować ustawodawcy zamiaru włożenia na organ państwowy obowiązku, którego realizacja w ogóle nie jest możliwa albo jest możliwa w bardzo ograniczonym, i to dość przypadkowym, zakresie.Gdyby ustawodawca rzeczywiście chciał obciążyć biuro spadku tak daleko idącym obowiązkiem, to zamieściłby również przepisy wkładające na sądy i inne organy obowiązek informowania biura spadku o wypadkach fikcyjnego przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. W szczególności obowiązek taki byłby włożony na sąd spadku w razie stwierdzenia nabycia spadku przez osobę nie mającą pełnej zdolności do czynności prawnych, przez osobę, co do której zachodzą podstawy do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia, wreszcie przez osobę prawną albo przez Skarb Państwa w dziedziczeniu ustawowym. Tymczasem obowiązku takiego nie przewiduje ani kodeks postępowania cywilnego, ani rozporządzenie z dnia 1.X.1966 r. o postępowaniu przy zabezpieczeniu spadku i przy sporządzeniu spisu i inwentarza (Dz. U. Nr 43, poz. 258). Wprawdzie państwowe biura notarialne otrzymują od sądów m.in. odpisy postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku (§ 8 rozporządzenia z dnia 31.VII.1947 r. - Dz. U. Nr 53, poz. 290; pkt I 5 instrukcji - Dz. Urz. Min. Spraw. z 1949 r. Nr 3, poz. 12), jednakże otrzymują je jako organy prowadzące księgi wieczyste i dla celów dotyczących związanego z prowadzeniem tych ksiąg postępowania przynaglającego, a nie jako organy orzekające w postępowaniu spadkowym; poza tym biuro prowadzące księgę wieczystą wcale nie musi być biurem spadku. W związku z brakiem odpowiednich przepisów zobowiązujących sądy i inne organy do informowania biura spadku o zdarzeniach uzasadniających fikcyjne przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza należy zauważyć, że kodeks postępowania cywilnego wkłada na sądy obowiązek nadesłania biuru spadku stosownej informacji, ilekroć obciąża to biuro obowiązkiem sporządzenia spisu inwentarza. Tak np. w razie ustanowienia kuratora spadku kodeks zobowiązuje sąd, który ustanowił takiego kuratora, do zawiadomienia o tym biura spadku.Powyższe wywody przemawiają również za stanowiskiem, że art. 644 k.p.c. normuje jedynie obowiązek sporządzenia spisu inwentarza z urzędu w wypadku wyraźnego złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza w sposób przewidziany w artykułach poprzedzających, w szczególności w art. 640 i 641 k.p.c.3. Wyżej sformułowany i uargumentowany pogląd nie zwalnia jednak od obowiązku rozważenia, czy zasada sporządzenia z urzędu spisu inwentarza, przewidziana w art. 644 k.p.c., nie powinna być stosowana również do wypadków fikcyjnego przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza w drodze analogii.Instrumentalny charakter norm prawa cywilnego procesowego nie wyłącza wprawdzie stosowania w uzasadnionych sytuacjach odpowiednich norm procesowych w drodze analogii, jednakże w omawianym wypadku analogia nie wchodzi w rachubę, gdyż możliwość taką wyłącza treść art. 637 § 2 k.p.c., według którego postanowienie o spisaniu inwentarza wydaje się z urzędu tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie.4. Wniosek wynikający z przytoczonych wyżej argumentów natury jurydycznej nie pozostaje w sprzeczności z uzasadnionymi potrzebami i usprawiedliwionymi interesami osób, którym - przez wprowadzenie fikcyjnego przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza - prawo materialne zapewnia szczególną ochronę.O tym, że określony spadkobierca wskutek braku oświadczenia jest uważany za przyjmującego spadek z dobrodziejstwem inwentarza, sąd dowiaduje się dopiero przy okazji toczącego się przed nim postępowania, zwłaszcza postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, które po pierwsze wszczyna się tylko na wniosek osoby zainteresowanej, po drugie zaś w dowolnym czasie, nieraz bardzo odległym od chwili otwarcia spadku. W praktyce potrzeba stwierdzenia nabycia spadku powstaje zwykle wtedy, gdy spadkobierca wobec osoby trzeciej musi wykazać swe uprawnienie wynikające z dziedziczenia albo gdy postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku ma być podstawą ujawnienia spadkobiercy w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości należącej do spadku. Przy dość ograniczonym rozmiarze sytuacji faktycznych, gdy chodzi o spadkodawców jako wierzycieli (poza wkładami oszczędnościowymi), i przy niezrealizowaniu zasady powszechności ksiąg wieczystych - można wyrazić zapatrywanie, że do stwierdzenia nabycia spadku dochodzi tylko w niewielkim odsetku stanów faktycznych, w których spadkodawcy pozostawili spadkobierców określonych w art. 1015 § 2 (zdanie drugie) k.c.Spadkobiercy nie mający pełnej zdolności do czynności prawnych i pozostający z reguły pod władzą rodzicielską lub opieką mają zapewnioną reprezentację ze strony osób obowiązanych do czuwania nad ich interesami majątkowymi, osoby prawne zaś mają powołane do reprezentowania ich interesów organy. W razie więc realnej potrzeby sporządzenia spisu inwentarza w konkretnych wypadkach przedstawiciel ustawowy osoby fizycznej lub organ osoby prawnej może złożyć wniosek o sporządzenie spisu inwentarza na zasadach ogólnych (art. 637 § 1 k.p.c.). Przy zastosowaniu tych ogólnych zasad przy fikcyjnym przyjęciu spadku dojdzie do spisu inwentarza w sytuacjach, kiedy to jest rzeczywiście niezbędne. Inaczej natomiast ma się rzecz wtedy, gdy spadkobierca w sposób wyraźny złożył oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Złożenie takiego oświadczenia ma już w swym założeniu jako cel podstawowy doprowadzenie do ograniczenia do odpowiedzialności za długi, a ponieważ odpowiedzialność ta ogranicza się do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku (art. 1031 k.c.), przeto rzeczą konieczną jest możliwie jak najwcześniejsze spisanie inwentarza. Cel ten leży u podstaw dyspozycji art. 644 k.p.c. Ze względu na krótki termin przewidziany do złożenia oświadczenia (art. 1015 § 1 k.c.) spis inwentarza nastąpi w stosunkowo krótkim czasie od chwili otwarcia spadku, co gwarantuje możliwie ścisłe ustalenie w spisie inwentarza rzeczywistego stanu spadku.Z punktu widzenia odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe, w możliwie pełnym ustaleniu - w spisie inwentarza - majątku spadkowego zainteresowany jest przede wszystkim wierzyciel, ten zaś jest legitymowany w każdym czasie do wystąpienia z wnioskiem o sporządzenie spisu inwentarza (art. 637 k.p.c.). Jeżeli wniosku takiego nie złoży ani wierzyciel, ani spadkobierca uważany w braku oświadczenia za przyjmującego spadek z dobrodziejstwem inwentarza, wierzyciel zaś wystąpił przeciwko spadkobiercy z powództwem o zapłatę długu spadku, to spis inwentarza nie będzie potrzebny do rozstrzygnięcia sporu ze względu na treść art. 319 k.p.c. Przepis ten zwalnia sąd orzekający od badania wartości stanu czynnego spadku, gdyż badanie takie nastąpi dopiero w toku postępowania egzekucyjnego na żądanie dłużnika. Dopiero więc w stadium postępowania egzekucyjnego może się okazać konieczne żądanie sporządzenia spisu inwentarza na potrzeby tego postępowania, jeżeli spis taki nie był jeszcze sporządzony. Żadnych ujemnych konsekwencji z takiego spóźnionego spisu inwentarza nie poniesie dłużnik (spadkobierca "uprzywilejowany"), natomiast skutki niemożności ustalenia pełnego stanu spadku w związku z upływem czasu mogą dotknąć wierzyciela, który - jak już wspomniano - może temu zapobiec przez wcześniejsze postawienie wniosku o sporządzenie spisu inwentarza.Może się wprawdzie zdarzyć, że spadkobierca nie mający pełnej zdolności do czynności prawnych nie ma ustawowego przedstawiciela, jednakże w takim wypadku jego interesy w sposób dostateczny chroni przepis art. 653 § 3 k.p.c., który przewiduje zabezpieczenie spadku z urzędu.Tak więc przeprowadzona wyżej wykładnia art. 644 k.p.c., zgodna z jego literalnym brzmieniem, nie naraża na szwank interesów spadkobierców, którym prawo materialne w zakresie odpowiedzialności za długi zapewnia szczególną ochronę.Z powyższych przyczyn, na przedstawione pytanie Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.