I PR 174/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski. Sędziowie: K. Piasecki (sprawozdawca), A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Bolesławy S. przeciwko Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców "Społem" w K. o odszkodowanie, na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 21 lutego 1968 r.,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePo przekazaniu sprawy z postępowania przed zakładową komisją rozjemczą do postępowania sądowego powódka żądała dopuszczenia do pracy na stanowisku kasjerki i zasądzenia odszkodowania za okres od dnia 18 kwietnia 1967 r.Postanowieniem z dnia 23 października 1967 r. Sąd Powiatowy połączył na podstawie art. 219 k.p.c. sprawy I C 1944/67 i I C 1658/67 w celu ich łącznego rozpoznania; sprawa I C 1944/67 obejmuje żądanie przywrócenia powódki do pracy w związku z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia za odmowę przyjęcia pracy w innym sklepie. Ponadto postanowieniem z tej samej daty Sąd Powiatowy przekazał sprawę na podstawie art. 18 § 1 k.p.c. Sądowi Wojewódzkiemu w Koszalinie.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 2.405,97 zł, a w pozostałej części powództwo oddalił, ustaliwszy, co następuje:Powódka zatrudniona była w sklepie o wieloosobowej obsłudze. Wszyscy pracownicy przyjęli na siebie współodpowiedzialność majątkową. Od dnia 2 czerwca 1965 r. powódce przydzielono obowiązki kasjerki. Po upływie okresu choroby (od 13 stycznia do 3 kwietnia 1967 r.) powódka zgłosiła się do pracy na poprzednie stanowisko, ale kierownik sklepu nie dopuścił jej do pracy. Zarząd powódki udzielił jej urlopu (od 4 do 14 kwietnia 1967 r.). Po powrocie z urlopu wypowiedziano jej warunki płacy (pismo z dnia 29 kwietnia 1967 r.), a następnie skierowano ją do sklepu "S." na stanowisko kasjerki. Powódka nie przystąpiła do pracy mimo wezwań ze strony zakładu pracy. W związku z tym zakład pracy rozwiązał z powódką umowę o pracę bez wypowiedzenia. Sąd Wojewódzki stwierdził, że po okresie choroby trwającej przeszło 35 dni kierownik sklepu nie wyraził zgody na zatrudnienie powódki i powołał się na art. 10 i 12 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o współodpowiedzialności majątkowej pracowników. Odmowa podjęcia pracy w sklepie "S." była nieuzasadniona. Zarobki, które osiągnęłaby powódka w nowym miejscu pracy, wynosiłyby około 2.000 zł, a więc w zasadzie nie mniej niż zarobki poprzednio uzyskiwane. Zachowanie się powódki nie może zasługiwać na ochronę w świetle zasad współżycia społecznego, dlatego też powstały podstawy do rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia. Powódce nie przysługuje również wynagrodzenie za okres, kiedy po wykorzystaniu urlopu odmówiła podjęcia pracy z przyczyn uznanych za nie usprawiedliwione. Za uzasadnione natomiast Sąd Wojewódzki uznał żądanie powódki do wyrównania wynagrodzenia za okres choroby, gdyż powódka wykonywała funkcję pracownika umysłowego (kasjerki).W rewizji powódka wnosi o zmianę wyroku w części oddalającej powództwo i uwzględnienie jej żądania przywrócenia i dopuszczenia do pracy na poprzednie stanowisko, zasądzenie kwoty 5.809,50 zł z 8% tytułem wynagrodzenia za okres trzech miesięcy, licząc od dnia 13 czerwca 1967 r., zasądzenia kwoty 3.098,40 zł za nie udzielony w pełnym wymiarze urlop wypoczynkowy za lata 1965, 1966 i 1967 oraz zasądzenie kwoty 2.775,65 zł tytułem wynagrodzenia za okres od 1 maja do 13 czerwca 1967 r. (za okres niedopuszczenia do pracy).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki zważył, co następuje:Zagadnieniem wymagającym rozważenia jest zagadnienie prawidłowości rozwiązania z powódką umowy o pracę bez wypowiedzenia. Pismem z dnia 13 czerwca 1967 r. pracodawca rozwiązał umowę o pracę bez wypowiedzenia, podając jako przyczynę nie usprawiedliwioną nieobecność w pracy. Rada Zakładowa wyraziła zgodę na rozwiązanie umowy o pracę wskutek nieobecności powódki w pracy przez okres 29 dni kalendarzowych. Sąd Wojewódzki słusznie uznał, że rozwiązanie umowy o pracę jest prawidłowe pod względem formalnym i merytorycznym.Jak wynika z akt osobowych powódki, zakład pracy pismem z dnia 26 września 1966 r. zawiadomił ją, że z dniem 1 stycznia 1967 r. zostaną wprowadzone dla pracowników sklepów zatrudnionych w handlu detalicznym nowe zasady wynagradzania, przy czym nowe warunki wynagrodzenia zostaną podane po ukazaniu się odpowiednich aktów normatywnych zmieniających obecny system płac. Następnie po upływie trzech miesięcy pracodawca pismem z dnia 7 stycznia 1967 r. podał powódce nowe zasady wynagrodzenia według czasowo-prowizyjnego systemu płac. Z adnotacji dokonanej przez powódkę na tym piśmie wynika, że warunki te są dla niej nie do przyjęcia i dlatego stosunek pracy uważa za rozwiązany; oświadczenie powódki nosi datę 6.IV.1967 r., a więc zostało złożone już po okresie choroby. Pomimo tego oświadczenia powódki stosunek pracy trwał nadal.Powódka po upływie okresu choroby zgłosiła się do pracy w sklepie na poprzednie stanowisko, jednakże nie została dopuszczona do pracy przez kierownika sklepu (swego brata). Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku ustalił, że w związku z chorobą powódki trwającą przeszło 35 dni zachodziła sytuacja przewidziana w art. 6 ustawy z dnia 27 czerwca 1959 r. o współodpowiedzialności majątkowej pracowników i że kierownik nie wyraził zgody na zatrudnienie powódki. W tym względzie Sąd Wojewódzki powołał się na art. 10 i 12 powołanej ustawy.Powódka zarzuca naruszenie przez Sąd Wojewódzki art. 10 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o współodpowiedzialności majątkowej. Zarzut ten jest uzasadniony, podobnie jak wywody dotyczące interpretacji art. 9 powołanej ustawy. Skarżąca nie bierze jednak pod uwagę treści art. 2 i 4 tej ustawy. Według art. 14 pracownikiem odpowiedzialnym według zasad art. 2 może być jedynie osoba, na której zatrudnienie w sklepie wyrażą zgodę pozostali pracownicy współodpowiedzialni. Ustalenia dokonane przez Sąd Wojewódzki dają podstawę do wniosku, że takiej zgody nie było. Przepis ten należy interpretować w tym sensie, że nie ma zgody, o której mówi ten przepis, w wypadku sprzeciwu ze strony któregokolwiek z pracowników wymienionych w art. 2 § 2 tej ustawy, a więc również kierownika sklepu.Powołany przez Sąd Wojewódzki art. 12 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. dotyczy bezpośrednio takiego stanu faktycznego, gdy pracownik nie zechce ponosić odpowiedzialności wspólnej, albo gdy jego odwołania żąda kierownik sklepu lub jego zastępca. Przepis ten natomiast nie normuje wyraźnie sytuacji przewidzianej w art. 2 i 4 tej ustawy, a więc w wypadku, gdy cały personel sprzedający przyjmuje na siebie w umowie pisemnej odpowiedzialność majątkową. Nasuwa się kwestia, jakie skutki w zakresie stosunku pracy pociąga za sobą fakt niewyrażenia zgody na ponowne zatrudnienie w sklepie pracownika, którego nieobecność w pracy przedłużyła się o przeszło 35 dni, zwłaszcza zaś czy w takim wypadku ma zastosowanie art. 12 ustawy, a więc czy przydzielenie takiemu pracownikowi, na którego zatrudnienie nie wyrażą zgody pozostali pracownicy (art. 2 i 4 ustawy), pracy równorzędnej w takiej samej miejscowości nie uważa się za zmianę istotnych warunków umowy o pracę.Na pytanie to należy odpowiedzieć w sensie pozytywnym, jeśli się zważy, że poprzednia umowa dotycząca odpowiedzialności wspólnej wygasła i że mogłoby chodzić o zawarcie nowej umowy, na co mogą nie wyrazić zgody pozostali pracownicy. Bez zgody tych pracowników zgłaszający się do pracy pracownik nie może wykonywać dotychczasowych obowiązków z umowy o pracę. Nieuzasadniony zaś byłby pogląd, że pracodawca w każdym wypadku powinien wypowiedzieć umowę o pracę i że dopiero po upływie okresu wypowiedzenia pracownik mógłby zdecydować się na podjęcie innej pracy. Aby zapobiec takiej nieprawidłowej sytuacji, ustawodawca przewidział w cytowanym art. 12 ustawy konieczność traktowania faktu przydzielenia pracy równorzędnej w takiej samej miejscowości jako nie stanowiącego zmiany istotnych warunków umowy o pracę, pozostawiając jednocześnie temu pracownikowi możliwość rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia ze skutkami określonymi w § 11 rozporządzenia z dnia 8 grudnia 1959 r. w sprawie wykonania ustawy o współodpowiedzialności materialnej pracowników. Tak więc powódka powinna podjąć pracę równorzędną. Dopiero wtedy, gdyby wystąpiła istotna zmiana warunków płacy, należałoby wypowiedzieć umowę i zaofiarować pracownikowi nowe warunki związane z nowym miejscem pracy.Oceniając ustalony przez Sąd Wojewódzki stan faktyczny sprawy pod tym kątem widzenia, należy uznać za uzasadniony wniosek, że w "S.", gdzie zaofiarowano jej pracę, powódka otrzymałaby wynagrodzenie sięgające kwoty 2.000 zł. Z tego też względu za nieuzasadnione należy uznać odmienne wywody skarżącego. Trzeba przy tym podkreślić, że Sąd Wojewódzki trafnie zauważył, że powódka zamiast porzucić pracę mogłaby, gdyby wynagrodzenie okazało się niższe od pobieranego poprzednio, żądać ewentualnie różnicy wynagrodzenia, oczywiście tylko za okres stosownego wypowiedzenia.Wobec sprzeciwu ze strony kierownika sklepu co do ponownego zatrudnienia powódki po upływie okresu przewidzianego w art. 6 ustawy, wymagała rozważenia kwestia dalszego zatrudnienia powódki. Zakład pracy wypowiedział pismem z dnia 29 kwietnia 1967 r. warunki płacy, a pismem z dnia 6 maja 1967 r. skierowano powódkę do pracy w sklepie "S." na stanowisko kasjerki. Powódka do pracy nie przystąpiła. Nie przystąpiła do pracy pomimo wyjaśnienia jej, że błędnie ocenia nowe warunki płacy podane we wspomnianym już piśmie z dnia 7 stycznia 1967 r. i że nie może być zatrudniona na poprzednim stanowisku, oraz pomimo wzywania jej do pełnienia pracy i uprzedzenia o konieczności rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia.Zachowania się powódki, które musiało doprowadzić do rozwiązania z nią umowy o pracę bez wypowiedzenia, nie mogą usprawiedliwiać okoliczności związane z osiągnięciem przez nią wieku przedemerytalnego (powódka urodziła się 7 kwietnia 1909 r.). Wprawdzie w myśl pisma okólnego nr 47 Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 kwietnia 1960 r. w sprawie jedynych żywicieli rodzin nie należy również wypowiedzieć pracy pracownikom, którzy wkraczają w wiek starczy bądź osiągnęli ten wiek, ale nie nabyli jeszcze uprawnień do zaopatrzenia rentowego, bądź którym renta nie została jeszcze przyznana - jednakże nie jest wykluczone wypowiedzenie warunków pracy i płacy wówczas, gdy jest to uzasadnione np. niemożliwością zatrudnienia pracownika na dotychczasowych warunkach. Dotyczy to również takiej sytuacji, o której była już mowa, a mianowicie sytuacji, gdy z przyczyn określonych w art. 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o współodpowiedzialności majątkowej pracowników zachodzą przeszkody do zatrudnienia pracownika na zajmowanym dotychczas stanowisku. Jeżeli zaś pracownik nie przystępuje w takiej sytuacji, jak w sprawie niniejszej, do pracy ofiarowanej mu przez pracodawcę, to jego zachowanie się nie może zasługiwać na aprobatę z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, co więcej - uzasadnia ono, jak już to zostało stwierdzone wyżej, rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych. Powódka zamiast porzucić pracę powinna była przystąpić do jej wykonywawnia zgodnie z ofertą pracodawcy, zastrzegając sobie możliwość ewentualnego żądania należnego jej wynagrodzenia w dotychczasowej wysokości przez okres wypowiedzenia. W sytuacji zaś, jaka miała miejsce w sprawie niniejszej, nie można uznać za słuszne żądania wynagrodzenia za okres, w którym powódka nie świadczyła pracy.Wyniki zatem kontroli rewizyjnej uzasadniają wniosek, że nieuzasadnione jest żądanie powódki zarówno o przywrócenie do pracy, jak i o dopuszczenie do pracy na poprzednio zajmowane stanowisko. W konsekwencji pozbawione jest również podstawy żądanie zasądzenia wynagrodzenia za okres trzech miesięcy. Za okres od dnia 1 maja do 13 czerwca 1967 r. powódce też nie przysługuje wynagrodzenie, skoro pracy w tym okresie nie świadczyła, przyznanie zaś jej za ten okres jakiegokolwiek wynagrodzenia byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Niezależnie od tych roszczeń powódka wnosi o zasądzenie na jej rzecz ekwiwalentu uzupełniającego za urlopy za lata zaległe. Żądanie takie nie było zgłoszone ani w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, ani w postępowaniu przed zakładową komisją rozjemczą. Należy zatem przyjąć, że chodzi o zmianę powództwa niedopuszczalną na podstawie art. 465 k.p.c.Nie zachodzą również przesłanki do zmiany powództwa w instancji rewizyjnej przewidziane w art. 386 k.p.c. Poza tymi wypadkami powód nie może w postępowaniu przed sądem rewizyjnym występować z nowym żądaniem, jeżeli zmienia podstawę faktyczną powództwa. Zmiana powództwa nie jest dopuszczalna, jeżeli wpływa na właściwość sądu. Więcej nawet, w sprawie niniejszej nie sąd byłby właściwy do rozpoznania nowego żądania, lecz komisja rozjemcza. Gdyby powódka z nowym roszczeniem wystąpiła do Sądu pierwszej instancji, miałby z tego względu zastosowanie art. 463 § 1 k.p.c. Przepis ten nie ma natomiast zastosowania, jeżeli strona występuje - zamiast do komisji rozjemczej lub błędnie do sądu pierwszej instancji - z nowym samodzielnym powództwem do sądu rewizyjnego. Sąd rewizyjny jako sąd drugiej instancji nie ma obowiązku przekazania sprawy zakładowej komisji rozjemczej, nie jest on bowiem funkcjonalnie właściwy zamiast sądu pierwszej instancji lub innego organu właściwego do rozpoznania sprawy jako organ pierwszej instancji.Należy przy tym wyjaśnić, że powódka z takim żądaniem nie występowała w postępowaniu przed komisją rozjemczą (wniosek z dnia 20 czerwca 1967 r. zawarty w aktach sprawy I C 1944/67). Dlatego też z roszczeniami tymi mogłaby ewentualnie wystąpić do właściwej komisji rozjemczej.