III CZP 22/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: J. Majorowicz (sprawozdawca), R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Weroniki A. i Antoniny Ż. o dział spadku po Janie K., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 7 lutego 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalne jest obniżenie - stosownie do przepisów art. 1075 k.c. - dopłaty przypadającej spadkobiercy, który z mocy art. LXI § 1 przep. wprow. k.c. ma prawo otrzymania spłaty odpowiadającej pełnemu udziałowi spadkowemu w gospodarstwie rolnym należącym do spadku, a w dziale spadku otrzymał część tego gospodarstwa rolnego?"udzielił następującej odpowiedzi:Na podstawie art. 1075 k.c. nie jest dopuszczalne obniżenie dopłaty przypadającej spadkobiercy, który z mocy art. LXI § 1 przep. wprow. k.c. ma prawo do otrzymania spłaty odpowiadającej pełnemu udziałowi spadkowemu w gospodarstwie rolnym należącym do spadku, a w dziale spadku otrzymał część tego gospodarstwa. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.W dniu 4.VI.1950 r. otworzył się spadek po Janie K. Spadkobiercy dokonali przed dniem 5.VII.1963 r. nieformalnego podziału gospodarstwa rolnego należącego do spadku i w wyniku tego podziału Weronika A. objęła w posiadanie 1,74 ha gruntów spadkowych. Weronika A. pracowała na tym gospodarstwie nieprzerwanie przez kilka lat bezpośrednio przed dniem 5 lipca 1963 r.Wartość udziału Weroniki A. w spadku wynosi 48.430,50 zł. Sąd Powiatowy w Suwałkach dokonał działu spadku i przydzielił Weronice A. gospodarstwo rolne o obszarze 3,43 ha wartości 22.930 zł, zasądzając na jej rzecz dopłatę w kwocie 25.500,50 zł. Spadkobiercy: Jadwiga, Regina, Stanisław i Józef K., którzy zostali zobowiązani do uiszczenia dopłaty, zarzucili w rewizji naruszenie art. 1075 k.c. i domagali się obniżenia dopłaty stosownie do tego przepisu.Wątpliwości, jakie nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu przy rozpoznawaniu rewizji, dotyczyły wykładni art. LXI § 1 przep. wprow. k.c.W myśl tego przepisu spłaty odpowiadające pełnemu udziałowi spadkowemu w gospodarstwie rolnym należącym do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. otrzymują: 1) spadkobiercy, którzy bezpośrednio przed dniem 5 lipca 1963 r. pracowali w tym gospodarstwie nieprzerwanie co najmniej od roku; 2) spadkobiercy, którzy w dniu 5 lipca 1963 r. byli trwale niezdolni do pracy oraz osoby, które nabyły udział w spadku przed 5 lipca 1963 r., jeżeli w drodze działu spadku nie zostanie im przyznane gospodarstwo rolne lub jego część. Brzmienie art. LXI § 1 przep. wprow. k.c. nasunęło Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwość, czy warunek uzależniający otrzymanie spłat od nieprzyznania w drodze działu spadku gospodarstwa rolnego lub jego części odnosi się do wszystkich trzech grup osób wymienionych w powołanym przepisie, czy tylko do grupy ostatniej, tj. do nabywców udziału w spadku. Za odpowiedzią, że wspomniany warunek dotyczy wszystkich trzech grup spadkobierców, przemawia nie tylko wykładnia gramatyczna, lecz również przesłanki logiczne. Jest bowiem rzeczą oczywistą, że prawo spadkobierców do otrzymania spłaty odpowiadającej pełnemu udziałowi uzależnione jest od nieotrzymania przez nich bądź całego gospodarstwa, bądź też jego części.Z istoty instytucji spłaty wynika, że otrzymują ją określeni w kodeksie cywilnym spadkobiercy, którzy nie partycypują w podziale gospodarstwa rolnego, a którzy należą, jeśli chodzi o spadki otwarte przed 5 lipca 1963 r., do jednej z grup przewidzianych w art. LXI przep. wprow. k.c., a jeśli chodzi o spadki po tej dacie - odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1075 bądź 1076 k.c.Słusznie Sąd Wojewódzki wskazuje w uzasadnieniu swego postanowienia na podobne sformułowanie omawianego warunku (niedotrzymania przez spadkobiercę w dziale spadku gospodarstwa lub jego części) w art. 1075. Brzmienie tego przepisu nie nasuwa wątpliwości, że wspomniany warunek odnosi się tak do spadkobierców, którzy bezpośrednio przed działem spadku pracowali w gospodarstwie spadkowym nieprzerwanie co najmniej od roku, jak i do spadkobierców, którzy w chwili działu spadku byli członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub pracowali w gospodarstwie rolnym takiej spółdzielni.Druga wątpliwość, jaka nasunęła się Sądowi Wojewódzkiemu na tle stosowania art. LXI § 1 przep. wprow. k.c. oraz art. 1075 k.c., dotyczy kwestii, czy powołane przepisy mówiące o spłatach dotyczą tylko spłat, czy również i dopłat. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego jeżeli art. 1075 i art. LVI przep. wprow. k.c. dotyczą tylko "spłat", to wówczas warunek nieotrzymania przy dziale spadku gospodarstwa rolnego lub jego części jest niezrozumiały, skoro powołane przepisy mówią wprawdzie o "spłatach", ale jednocześnie zawierają wspomniany wyżej warunek, gdy tymczasem jeżeli spadkobierca otrzymał gospodarstwo rolne lub jego część, to w rachubę wchodzi tylko dopłata, a nie spłata.Jeżeli natomiast przepisy te dotyczą zarówno spłat i dopłat, to wówczas - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - trudno zrozumieć, dlaczego spadkobierca, który według założeń ustawodawcy ma prawo do otrzymania pełnego udziału lub jego pełnej równowartości, miałby być w gorszej sytuacji, gdy otrzymuje ze spadku część gospodarstwa na poczet udziału, niż wówczas, gdy nie otrzymuje nic.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego podobne trudności interpretacyjne zachodzą przy wykładni art. 1075 § 2 k.c. i art. LXI § 2 przep. wprow. k.c. Zachodzi bowiem pytanie, czy przepisy te dotyczą tylko spłat, czy także dopłat i czy zatem można obniżyć dopłatę należną spadkobiercy, który nie należy do kręgu osób uprzywilejowanych wymienionych w art. 1075 § 1 k.c. lub LXI § 1 przep. wprow. k.c.Wątpliwości wysuniętych przez Sąd Wojewódzki nie można podzielić. Z brzmienia art. 1075 k.c. i art. LXI przep. wprow. k.c. wynika, że dotyczą one spłat, a nie dopłat. Nie jest również bezprzedmiotowy warunek uzależniający otrzymanie spłat, odpowiadających pełnemu udziałowi spadkowemu w gospodarstwie rolnym przez spadkobierców wymienionych w art. 1075 § 1 k.c. i w art. LXI § 1 przep. wprow. k.c., od faktu nieotrzymania przez tych spadkobierców gospodarstwa rolnego lub jego części. Tylko bowiem ci spadkobiercy, którzy gospodarstwa rolnego lub chociażby jego części nie otrzymali, a należą do tych grup spadkobierców, którym spłaty się należą, otrzymują spłatę. Spadkobiercy, którzy otrzymali w naturze gospodarstwo odpowiadające ich udziałowi, nie mają oczywiście prawa do żadnych spłat. Jeżeli zaś otrzymali w wyniku działu część gospodarstwa rolnego mniejszą od ich udziału w tym gospodarstwie, to należy się im dopłata jako wyrównanie ich udziału. Zaznaczyć przy tym należy, że bez względu na to, czy chodzi o spadkobierców uprzywilejowanych z art. 1075 § 1 k.c. i art. LXI § 1 przep. wpr., czy też o innych spadkobierców wymienionych w § 2 tych przepisów, dopłata nie podlega obniżeniu. Za takim stanowiskiem przemawia w szczególności wyraźne brzmienie przepisów kodeksu (art. 212 k.c. w związku z art. 1035 i 1085 k.c. w zestawieniu z art. 1075 k.c. i LXI przep. wpr. k.c.), które przewidują obniżenie tylko spłat, a nie dopłat. Przemawiają za tym również przesłanki oparte na założeniach społeczno-gospodarczych, dotyczące przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Obniżenie spłat dla pewnej grupy spadkobierców, którzy w wyniku działu nie otrzymują gospodarstwa rolnego lub jego części, uzasadnione jest zmniejszeniem obciążenia finansowego tego spadkobiercy, który pozostaje na gospodarstwie, w stosunku do spadkobierców, którzy są wprawdzie uprawnieni do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, lecz - w wyniku działu - gospodarstwa lub jego części w naturze nie otrzymują (art. 1075 § 2 k.c. i art. LXI § 2 przep. wprow. k.c.), przy czym uwzględnia się typ, wielkość i stan gospodarstwa należącego do spadku oraz sytuację kobiety i majątkową spadkobiercy zobowiązanego do spłat, jak również spadkobiercy do tych spłat uprawnionego.Zastrzeżenia te odpadają natomiast w wypadku, gdy chodzi o dopłaty między spadkobiercami gospodarstwa rolnego, a więc w wypadku, gdy każdy z nich otrzymał w wyniku działu część gospodarstwa rolnego, a różnice do wysokości ich udziałów mają być wyrównane w drodze dopłaty. Sytuacja bowiem każdego z nich jest podobna, a zatem cel gospodarczy obniżenia spłat nie wchodzi tutaj w grę.Z tych względów na postawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.