III CZP 91/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, J. Przybylski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora R. Wyrzykowskiego w sprawie z wniosku Romana H. o zniesienie współwłasności i dział spadku po Tomaszu H. i Paulinie H., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach - Ośrodek w Częstochowie postanowieniem z dnia 18 czerwca 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy uprawnienie do dalszego zamieszkiwania w gospodarstwie rolnym, przewidziane w przepisie art. 1083 § 1 k.c., przysługuje wszystkim spadkobiercom, czy też tylko tym spadkobiercom, którzy dziedziczą gospodarstwo rolne?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Uprawnienie do dalszego zamieszkiwania w gospodarstwie rolnym, przewidziane w przepisie art. 1083 § 1 k.c., przysługuje tylko tym spadkobiercom, którzy dziedziczą należące do spadku gospodarstwo rolne.Uzasadnienie faktycznePrzedmiotem postępowania w sprawie o dział spadku i zniesienie współwłasności jest gospodarstwo rolne stanowiące własność Tomasza H., zmarłego w dniu 29.V.1958 r., i Pauliny H., zmarłej w dniu 19.V.1964 r. Prawomocnie stwierdzono, że spadek po Tomaszu H. wraz z należącym do spadku udziałem w gospodarstwie rolnym nabył jego syn Roman H., jako spadkobierca testamentowy. Również prawomocnie stwierdzono nabycie przez Gertrudę S., jako spadkobiercę testamentowego, spadku po Paulinie H. wraz z należącym do tego spadku udziałem w gospodarstwie rolnym. Z testamentu Pauliny H. wynika, że ustanowioną w tym testamencie spadkobierczynię Gertrudę S. obciążyła ona zapisem na rzecz drugiej córki, Jadwigi W. Przedmiotem zapisu jest obszar 0,03 ha gruntu oraz jeden pokój w budynku spadkowym.Sąd Powiatowy w wyniku postępowania przyznał całe gospodarstwo Romanowi H., którego obciążył spłatami na rzecz Gertrudy S. w kwocie 40.000 zł.W rewizji od postanowienia Sądu Powiatowego Gertruda S. i Jadwiga W. wniosły o zmianę tego postanowienia i o zobowiązanie Romana H., aby dał Jadwidze W. "prawo do dożywotniego bezpłatnego zamieszkania jednego pokoju na parterze" w domu spadkowym oraz aby zapłacił jej równowartość objętych zapisem 3 arów gruntu.Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W streszczonym wyżej stanie faktycznym sprawy Jadwiga W. nie jest w ogóle spadkobiercą, gdyż oboje spadkodawcy ustanowili spadkobierców testamentowych. Jadwiga W. nie dziedziczy więc ani spadków po swych rodzicach (spadkodawcach), ani należących do tych spadków udziałów w gospodarstwie rolnym.Jeżeli pomimo tych okoliczności, widocznych z akt sprawy, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia cytowane zagadnienie prawne, to można przypuszczać, że wątpliwości tego Sądu sięgały dalej, niż wynikałoby to z treści uzasadnienia postanowienia z dnia 18.VI.1968 r., w szczególności, że dotyczyły one dopuszczalności zastosowania art. 1083 k.c. w stosunku do osób, które dziedziczyłyby z ustawy, gdyby spadkodawca nie ustanowił spadkobiercy testamentowego.W związku z tym należy przede wszystkim wyjaśnić, że przepis art. 1083 k.c. dotyczy wyłącznie spadkobierców, niezależnie od tego, czy dziedziczą oni w konkretnym wypadku na podstawie ustawy, czy też na podstawie testamentu. W żadnym więc razie przewidziane w tym przepisie uprawnienie do dalszego zamieszkiwania nie odnosi się do osób, które potencjalnie mogłyby być spadkobiercami ustawowymi, ale nimi nie są wobec ustanowienia w testamencie innego spadkobiercy.Jeżeli spośród spadkobierców dziedziczących dany spadek tylko niektórzy z nich dziedziczą gospodarstwo rolne, to z uprawnienia przewidzianego w art. 1083 k.c. mogą korzystać wyłącznie spadkobiercy dziedziczący należące do spadku gospodarstwo rolne. Uprawnienie to przysługuje również osobom, które w testamencie zostały ustanowione jedynie spadkobiercami należącego do spadku gospodarstwa rolnego, jeżeli odpowiadają one warunkom wymaganym do dziedziczenia takiego gospodarstwa, a także osobom, które - nie dziedzicząc spadku - dziedziczą należące do tego spadku gospodarstwo rolne na podstawie szczególnych przepisów art. 1060 § 2, 1061 (zdanie drugie) lub 1062 § 2 k.c.Za takim poglądem przemawia literalna wykładnia przepisu art. 1083 § 1 k.c. Przepis ten, mówiąc o spadkobiercach, którzy przy dziale spadku nie otrzymali gospodarstwa rolnego lub jego części, może mieć na myśli jedynie takich spadkobierców, którzy przy dziale mogliby otrzymać gospodarstwo rolne lub jego część, gdyby nie zachodzące przeszkody z punktu widzenia obowiązujących norm obszarowych lub względów społeczno-gospodarczych. Spadkobierców trwale niezdolnych do pracy i spadkobierców małoletnich wymieniono odrębnie w dalszej części przepisu.Wniosek wynikający z wykładni literalnej znajduje potwierdzenie w wykładni celowościowej przepisu oraz w wykładni systemowej.Przepisy szczególne tytułu X księgi czwartej kodeksu cywilnego o dziedziczeniu gospodarstw rolnych statuują zasadę, według której gospodarstwo rolne wraz z wszelkimi jego składnikami może przypaść tylko tym osobom, które odpowiadają szczególnym warunkom przewidzianym w art. 1059-1062 k.c. W wyraźnej sprzeczności z tą zasadą pozostawałby pogląd, według którego uprawnienie do dalszego zamieszkiwania w gospodarstwie rolnym (niewątpliwie uciążliwe dla spadkobiercy, któremu to gospodarstwo przypadło w dziale spadku) odnosiłoby się także do spadkobierców nie odpowiadających żadnemu z warunków wymaganych do dziedziczenia takiego gospodarstwa. Byłoby to rozszerzeniem uprawnień wynikających z przepisów powszechnych o dziedziczeniu (tytuł I-IX księgi czwartej k.c.), które - jak wiadomo - nie przewidują takiej możliwości. Stąd też spadkobierca nie odpowiadający warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego znalazłby się w sytuacji korzystniejszej od spadkobiercy dziedziczącego spadek, w którego skład wchodzi nieruchomość budynkowa miejska. Trudno byłoby znaleźć argumenty przemawiające za takim uprzywilejowaniem spadkobiercy nie dziedziczącego gospodarstwa rolnego w zakresie uprawnień do dalszego zamieszkiwania w tym gospodarstwie. Uprzywilejowanie takie nie może znaleźć uzasadnienia w założeniach społeczno-gospodarczych leżących u podstaw ustawowych ograniczeń w zakresie dziedziczenia gospodarstw rolnych.Dlatego też przepis art. 1083 k.c. nie ma na celu zapewnienia wzmożonej - w porównaniu z zasadami ogólnymi - ochrony praw spadkobierców nie odpowiadających warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Celem tego przepisu jest usunięcie trudności mieszkaniowych tych spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne, którzy wskutek przeszkód natury faktycznej i prawnej nie mogą w dziale spadku otrzymać gospodarstwa rolnego lub jego części. Ustawodawca liczy się z tym, że w związku z obowiązującymi ograniczeniami podziału, w szczególności ze względu na treść art. 1070 k.c., niektórzy spadkobiercy nie otrzymają gospodarstwa rolnego, mimo że odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1071 k.c. Przyznanie takim spadkobiercom okresowego uprawnienia do dalszego zamieszkania w spadkowym gospodarstwie zapobiega trudnościom, jakie by wynikły dla tych spadkobierców, gdyby takiego uprawnienia nie wprowadzono, a jednocześnie otwiera możliwości usamodzielnienia się mieszkaniowego w okresie pięcioletnim, uprawniającym do dalszego zamieszkiwania w gospodarstwie spadkowym. Jeszcze dalej idące uprawnienie zapewnia omawiany przepis, ze względów humanitarnych, spadkobiercom małoletnim oraz trwale niezdolnym do pracy. Wobec tego ani osoba nie dziedzicząca w ogóle danego spadku, ani też osoba dziedzicząca spadek, ale nie odpowiadająca warunkom przewidzianym do dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego, nie korzysta z uprawnień określonych w art. 1083 k.c. Prawa takich osób ograniczają się do uprawnień wymienionych w art. 923 k.c. Mogą one nadto w procesie o opróżnienie mieszkania podjąć obronę na zasadach ogólnych, nie wyłączając obrony na podstawie przepisu art. 5 k.c.W związku z sytuacją występującą w niniejszej sprawie, w której o dalsze zamieszkanie w domu spadkowym ubiega się nie spadkobierca, lecz zapisobierca, należy wyjaśnić, że uprawnienia wynikające z dyspozycji art. 1083 k.c. nie są zależne od woli spadkodawcy i przysługują przewidzianym w tym przepisie spadkobiercom z mocy prawa.Spadkodawca może natomiast przyznać określonym osobom uprawnienia do dalszego zamieszkiwania w gospodarstwie spadkowym w innym zakresie niż przewidziany w art. 1083 k.c., przepis ten bowiem nie ogranicza spadkodawcy w dysponowaniu swym mieniem w drodze rozrządzeń testamentowych, w szczególności w drodze zapisu. Przedmiotem zapisu może być np. obciążenie spadkobiercy obowiązkiem ustanowienia na rzecz zapisobiercy określonej służebności mieszkania w gospodarstwie spadkowym.Jeżeli zapisobiercą byłaby osoba nie odpowiadająca warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, to o skuteczności wymienionego wyżej zapisu decydowałyby kryteria przewidziane w art. 1067 § 2 k.c.Podstawą uzasadniającą żądanie zapisobiercy, aby obciążony spadkobierca ustanowił określoną służebność mieszkania, byłoby jednak rozrządzenie testamentowe spadkodawcy, a nie przepis art. 1083 k.c.Z przedstawionych wyżej względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 391 k.p.c. jak w sentencji uchwały.