III PZP 32/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: J. Krzyżanowski, Z. Stypułkowska, M. Piekarski, K. Zieliński (sprawozdawca), R. Czarnecki, J. Przybylski.SentencjaSąd Najwyższy - po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego w sprawie z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w B. przeciwko Julianowi B. i Władysławowi S. o odszkodowanie - po rozpoznaniu na posiedzeniu przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 3 maja 1968 r. następującego zagadnienia prawnego:"Czy w postępowaniu nakazowym - po przekazaniu sprawy do sądu na skutek zarzutów - dopuszczalne jest wezwanie do udziału w charakterze pozwanych innych osób prócz wymienionych w nakazie zapłaty?"udzielił następującej odpowiedzi:Po przekazaniu sprawy sądowi na skutek zarzutów wniesionych przeciwko nakazowi zapłaty dopuszczalne jest w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji wezwanie do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanego osoby, przeciwko której nie wydano nakazu zapłaty.Uzasadnienie faktyczneIPrzedstawione do rozstrzygnięcia pytanie prawne wyłoniło na tle następującego stanu faktycznego:Powodowa Spółdzielnia żądała w postępowaniu nakazowym wydania w stosunku do Leokadii C., Bolesława C. i Antoniego K. nakazu zapłaty solidarnie 11.580 zł z 8% od dnia 8.V.1964 r. i z kosztami postępowania.Na podstawie dołączonego do pozwu wekslu, wystawionego przez pozwaną Leokadię C. i indosowanego przez pozostałych pozwanych, Państwowe Biuro Notarialne w O. wydało w dniu 11 maja 1964 r. przeciwko wszystkim pozwanym nakaz solidarnej zapłaty 11.580 zł z 8% od dnia 8.V.1964 r. i 295,50 zł zwrotu kosztów procesu.Wszyscy pozwani wnieśli zarzuty przeciwko nakazowi zapłaty, które Państwowe Biuro Notarialnego zwróciło na skutek nieopłacenia.Następnie postanowieniem z dnia 7.IX.1964 r. przywrócono tylko Leokadii C. termin do wniesienia opłaty sądowej od wniesionych zarzutów i przekazano sprawę do Sądu Powiatowego w Opocznie, który wyrokiem z dnia 19 listopada 1964 r. utrzymał w mocy nakaz zapłaty w stosunku do Leokadii C.Na skutek rewizji tej pozwanej Sąd Wojewódzki w Kielcach uchylił dnia 6.XII.1965 r. zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania.W piśmie procesowym z dnia 23.III.1966 r. powodowa Spółdzielnia złożyła wniosek o wezwanie do udziału w sprawie - na podstawie art. 194 § 1 i 3 k.p.c. - w charakterze pozwanych Władysława S. i Juliana B. Sąd Powiatowy uwzględnił ten wniosek i wyrokiem z dnia 1 czerwca 1966 r. uchylił nakaz zapłaty w całości, a powództwo w stosunku do Leokadii C., Bolesława C. i Antoniego K. oddalił oraz zasądził od Władysława S. i Juliana B. solidarnie na rzecz powodowej Spółdzielni 11.580 zł 8% od 8 maja 1964 r. i 1.500 zł zwrotu kosztów procesu.Powodowa Spółdzielnia oraz pozwani S. i B. zaskarżyli ten wyrok. Rewizja powodowej Spółdzielni została odrzucona, a jej wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia rewizji został oddalony.Przy rozpoznaniu sprawy z rewizji obu pozwanych Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu - jako budzące poważne wątpliwości - zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 3 maja 1968 r. przedstawił przytoczone na wstępie pytanie prawne składowi 7 sędziów do rozstrzygnięcia.IIWątpliwości, jakie nasunęły się obu Sądom, wiążą się z odrębnością postępowania nakazowego, unormowanego w art. 485-497 k.p.c. Przedmiotem tego postępowania mogą być bowiem wyłącznie roszczenia o zapłatę kwoty pieniężnej lub o świadczenie innych rzeczy zamiennych, przy czym żądanie pozwu powinno być uzasadnione w całości dołączonymi do pozwu w oryginale dokumentami urzędowymi, dokumentami prywatnymi, na których podpisy są poświadczone urzędowo, albo wekslem lub czekiem należycie wypełnionym, którego prawdziwość nie nasuwa wątpliwości.Jeżeli pozew odpowiada wymaganiom przewidzianym w art. 485 i 486 k.p.c., państwowe biuro notarialne - bez uprzedniego wezwania pozwanego - wydaje nakaz zapłaty orzekając, że pozwany ma w ciągu tygodnia od doręczenia nakazu zaspokoić roszczenie powoda w całości wraz z kosztami (art. 491 § 1 k.p.c.). Nakaz od chwili wydania stanowi tytuł zabezpieczenia, a jeżeli wydany był na podstawie weksla lub czeku - staje się natychmiast wykonalny po upływie siedmiu dni od doręczenia go pozwanemu (art. 491 § 3 i 492 § 1 k.p.c.).Dłużnik może zgłosić obronę przez wniesienie do państwowego biura notarialnego zarzutów przeciwko nakazowi zapłaty. Jeżeli zarzuty zostały wniesione zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego, państwowe biuro notarialne przekazuje sprawę sądowi. Sąd przeprowadza rozprawę, stosując przepisy k.p.c. w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, ale z ograniczeniem wynikającym z art. 493 § 1 i 2 k.p.c.: mianowicie niedopuszczalne jest wniesienie powództwa wzajemnego, do potrącenia zaś mogą być przedstawione tylko takie roszczenia, których podstawa faktyczna jest udowodniona dokumentami.Stan faktyczny, na podstawie którego przedstawione zostało pytanie, dotyczy najczęstszego w praktyce sądowej postępowania wywołanego zarzutami od nakazu zapłaty wydanego na podstawie wekslu.Jeżeli wystawienie weksla ma na celu zabezpieczenie wierzytelności, zobowiązanie cywilne nie wygasa i wierzyciel może dochodzić swej wierzytelności ze stosunku cywilnoprawnego lub z wekslu, gdy przedmiot obu roszczeń jest jednaki.Na skutek wniesienia zarzutów powód zgodnie z art. 493 § 1 k.p.c. może przytaczać fakty i dowody dla odparcia zarzutów oraz powoływać się na te okoliczności związane ze stosunkiem zobowiązaniowym łączącym strony. Przedmiotem powództwa jest jednak nadal roszczenie wesklowe.Przedstawione do rozstrzygnięcia pytanie dotyczy dopuszczalności zmiany stron w procesie, które może nastąpić na skutek wezwania przez sąd do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanych innych osób prócz wymienionych w nakazie zapłaty. Takie wypadki podmiotowego przekształcenia procesu uregulowane są w art. 194 § 3 i 4 oraz w art. 13 ustawy z dnia 13 czerwca 1959 r. o współodpowiedzialności majątkowej pracowników za niedobory w przedsiębiorstwach obrotu towarowego (tekst jednolity: Dz. U. z 1966 r. Nr 52, poz. 319).Przepisy te mają zastosowanie także w postępowaniu wywołanym wniesieniem zarzutów przeciwko nakazowi zapłaty, gdyż ustawa nie wyłącza ich zastosowania w tym zakresie. Nie oznacza to, by osoby wezwane w charakterze pozwanych w tym postępowaniu mogły być w jakikolwiek sposób objęte skutkami prawnymi wydanego przedtem nakazu zapłaty. W stosunku do nich nie mają zastosowania odrębności postępowania nakazowego wynikające z wydania przeciwko innym pozwanym nakazu zapłaty, w szczególności zaś nie można w stosunku do osób wezwanych do udziału w sprawie utrzymać w mocy nakazu zapłaty, gdyż nie został on przeciwko nim wydany.Za odmową dopuszczalności wezwania do udziału w sprawie innych osób prócz wymienionych w nakazie zapłaty po przekazaniu sprawy na skutek zarzutów nie może przemawiać sposób rozstrzygnięcia sprawy uregulowany w przepisie art. 496 k.p.c. Sąd bowiem, po przeprowadzeniu rozprawy, wydaje wyrok, w którym nakaz zapłaty utrzymuje w mocy albo uchyla go w całości lub części i w tym zakresie powództwo oddala; wymieniony sposób końcowego rozstrzygnięcia ma zastosowanie tylko do osób, przeciwko którym nakaz zapłaty został wydany, ponieważ nie można po raz drugi zasądzać tego, co zostało już rozstrzygnięte nakazem zapłaty. Natomiast taki sposób rozstrzygnięcia nie ma zastosowania w stosunku do osób wezwanych, ponieważ nie były one objęte nakazem zapłaty, a postępowanie przeciwko nim od daty wezwania do wzięcia udziału w sprawie toczy się w trybie zwykłym i nie jest ograniczone także innymi odrębnościami postępowania nakazowego. Nie istnieje więc w stosunku do nich zakaz potrącenia przewidziany w art. 493 § 2 k.p.c., a ponadto mogą oni wytoczyć powództwo wzajemne.W świetle powyższych rozważań, po przekazaniu sprawy sądowi na skutek zarzutów wniesionych przeciwko nakazowi zapłaty dopuszczalne jest w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji wezwanie do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanych osób, przeciwko którym nakazu zapłaty nie wydano.Po wniesieniu zarzutów w postępowaniu nakazowym może nastąpić również zmiana podstawy powództwa. Jeżeli bowiem powód w celu odparcia zarzutów przytoczy okoliczności faktyczne uzasadniające dochodzone przezeń żądanie i oprze je na innej podstawie prawnej, to wówczas następuje w tym zakresie zmiana powództwa; jest ona dopuszczalna, jeżeli nie wpływa na właściwość sądu, także w postępowaniu uregulowanym w art. 485-497 k.p.c., gdyż przepisy te nie wyłączają stosowania art. 193 § 1 k.p.c.Na skutek takiej zmiany powództwa, polegającej na przejściu z roszczenia opartego na dokumencie na inne roszczenie nie nadające się do postępowania nakazowego, sprawa podlega rozpoznaniu w postępowaniu zwykłym, w którym nawiązanie do wydanego nakazu zapłaty nastąpi w orzeczeniu końcowym tylko w stosunku do osób, przeciwko którym nakaz zapłaty został wydany.Postępowanie nakazowe charakteryzuje się uproszczeniem i przyśpieszeniem postępowania oraz utrudnieniem obrony (dłużnika), przysługuje ono zatem przede wszystkim powodowi (wierzycielowi). Dokonanie przez niego wyboru drogi dochodzenia swoich roszczeń w uproszczonym postępowaniu nakazowym nie pozbawia go pełnej ochrony jego praw przewidzianej w przepisach kodeksu postępowania cywilnego. Powód może więc zrezygnować z drogi dochodzenia tych praw przez rozszerzenie podstawy prawnej dochodzonego żądania. Przemawia za tym także nakaz zapewnienia należytej ochrony własności społecznej w całym postępowaniu rozpoznawczym, a więc także w odrębnym postępowaniu nakazowym.Dla zapewnienia ochrony własności społecznej sąd może z mocy art. 194 § 4 k.p.c. z urzędu wezwać do wzięcia udziału w sprawie osobę, przeciwko której powództwo nie zostało wniesione, a która powinna być w sprawie stroną pozwaną lub przeciwko której powództwo o to samo roszczenie może być wytoczone. Wezwanie do udziału w sprawie osób, które nie występują w charakterze pozwanych, może nastąpić także na wniosek powoda, jeżeli się okaże, że powództwo o to samo roszczenie może być wytoczone przeciwko tym osobom (art. 194 § 3 k.p.c.).Wymienione przepisy, jak również powołany już art. 13 ustawy z dnia 13 czerwca 1959 r. o współodpowiedzialności pracowników za niedobory mają szczególne znaczenie w procesach o wyrównanie niedoborów w mieniu społecznym. Zastosowanie ich bowiem we właściwym czasie także w postępowaniu wywołanym wniesieniem zarzutów przeciwko nakazowi zapłaty pozwala uniknąć strat w mieniu społecznym, jakie mogłyby powstać w razie formalistycznego uzależnienia dochodzenia wymienionych roszczeń od wytoczenia innego procesu i narażenia przez to roszczeń powoda na przedawnienie albo na zastosowanie do nich prekluzji z art. 473 k.c.Odpowiedź udzielona na przedstawione pytanie realizuje także postulat ekonomii procesowej, gdyż przyśpiesza rozstrzygnięcie sprawy zgodnie z prawdą (art. 3 k.p.c.).Roszczenia powyższe uzasadniają udzielenie na przedstawione pytanie odpowiedzi zamieszczonej w sentencji uchwały.