III CZP 117/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: W. Bryl, M. Markowski, J. Ignatowicz, J. Pietrzykowski, W. Kuryłowicz (sprawozdawca), Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefana K. i in. przeciwko Stanisławowi K. o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu z udziałem prokuratora Generalnej Prokuratury na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 31 grudnia 1966 r. do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów SN:"Czy spadkobierca, który nie dziedziczy gospodarstwa rolnego, ma legitymację do wytoczenia przeciwko osobie trzeciej powództwa o wydanie tego gospodarstwa?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Spadkobierca, który nie dziedziczy gospodarstwa rolnego bądź który nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., nie legitymacji do wytoczenia przeciwko osobie trzeciej powództwa o wydanie takiego gospodarstwa. Uzasadnienie faktyczneJako ewentualne podstawy roszczenia spadkobiercy nie dziedziczącego gospodarstwa rolnego o jego wydanie w rachubę wchodzą: roszczenie windykacyjne, roszczenie wynikające ze stosunku obligacyjnego oraz roszczenie wynikające ze szczególnych przepisów prawa spadkowego.Stosownie do przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (art. 1058 i nast. kod. cyw.) jako odrębnego w całości spadku majątku - prawo do gospodarstwa rolnego ma tylko taki spadkobierca, który odpowiada określonym w ustawie warunkom dziedziczenia. Spadkobiercy nie dziedziczącemu gospodarstwa rolnego nie przysługuje do tego gospodarstwa żadne prawo, w szczególności także prawo własności. Stąd obowiązek odrębnego stwierdzenia prawa do gospodarstwa rolnego (art. 1065 kod. cyw., art. 677 § 2 i 3 k.p.c.), przy czym stwierdzenie to, stanowiąc integralną część stwierdzenia nabycia spadku (art. 677 § 1 k.p.c.), jest z nim - w procesowych i prawnomaterialnych skutkach - całkowicie zrównane. Spadkobierca, który nie dziedziczy gospodarstwa rolnego, nie może uzyskać również stwierdzenia prawa do niego, stwierdzenia wyłącznie legitymującego spadkobiercę, gdy dochodzi on wydania gospodarstwa od osoby nie roszczącej sobie praw do spadku (art. 1027 w zw. z art. 1058 kod. cyw.). W tych warunkach uznać należy, że spadkobiercy, który nie dziedziczy gospodarstwa rolnego, nie przysługuje roszczenie windykacyjne o wydanie tego gospodarstwa.Brak prawa do gospodarstwa rolnego wyłącza również roszczenie spadkobiercy przewidziane w art. 209 w zw. z art. 1035 kod. cyw.; roszczenie to przysługuje bowiem tylko współwłaścicielowi, dziedziczącemu gospodarstwo rolne w odpowiedniej części, spadkobierca zaś, nie dziedziczący gospodarstwa rolnego, nie jest jego współwłaścicielem.Roszczenie o wydanie rzeczy, a więc i nieruchomości stanowiącej gospodarstwo rolne, może wynikać także z określonego stosunku obligacyjnego. Jednakże również i w tym stosunku podstawę roszczeń spadkobiercy (np. o naprawienie szkody z czynu niedozwolonego przez wydanie gospodarstwa; por. art. 363 § 1 k.c., z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, por. art. 405 k.c.) stanowić może tylko jego prawo do gospodarstwa rolnego. Brak więc tego prawa pozbawia spadkobiercę legitymacji czynnej w procesie zmierzającym do realizacji roszczenia wynikającego ze stosunku obligacyjnego.Legitymacja spadkobiercy, który nie dziedziczy gospodarstwa rolnego, w procesie o jego wydanie nie wynika również ze szczególnych przepisów prawa spadkowego o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Przepisy księgi IV kodeksu cywilnego nadają dziedziczeniu - ustawowemu i testamentowemu - charakter sukcesji uniwersalnej (art. 922 k.c.). Zasad następstwa pod tytułem ogólnym nie podważają również przepisy szczególne tytułu X (art. 1058 i nast. k.c.) tej księgi. Ustawowa konstrukcja jednego spadku znajduje wyraz m.in. w art. 1059 k.c., w niedopuszczalności odrzucenia lub zrzeczenia się dziedziczenia tylko gospodarstwa rolnego (skoro powołane przepisy kodeksu cywilnego inaczej nie stanowią) itp. Zasadzie jedności spadku daje wyraz również sposób stwierdzenia nabycia spadku obejmującego gospodarstwo rolne (art. 677 k.p.c., art. 1066 kod. cyw.). Gospodarstwo rolne jest zatem tylko odrębnym - w ramach jednego spadku - składnikiem majątkowym, a nie odrębnym, w stosunku do pozostałych składników majątkowych, spadkiem.Przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych normują prawo spadkobierców, dziedziczących cały spadek, do gospodarstwa rolnego jako odrębnego majątku oraz skutki pozbawienia tego prawa przez ustawę (gdy brak przymiotu spadkobiercy uprawnionego - por. art. 1062 § 3 k.c. - lub gdy brak warunków do dziedziczenia - por. art. 1059-1063 i 1065 k.c.).Przede wszystkim mogłaby powstać wątpliwość, czy interesu spadkobiercy, nie dziedziczącego gospodarstwa rolnego, w wytoczeniu powództwa o wydanie gospodarstwa spadkowego nie usprawiedliwia dyspozycja art. 1079 k.c. Zgodnie z tym przepisem spadkobierca dziedziczący gospodarstwo rolne ma obowiązek zaliczenia na swój udział w całości spadku także udziału w gospodarstwie rolnym, wskutek czego spadkobierca nie odpowiadający warunkom dziedziczenia gospodarstwa rolnego ma większe możliwości zaspokojenia swego udziału z innego majątku spadkowego. Można by zatem sądzić, że spadkobierca ten ma interes prawny w dochodzeniu od osoby trzeciej roszczenia o wydanie gospodarstwa rolnego jeśli już nie do rąk własnych, to do rąk spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne, skoro uwzględnienie tego powództwa poprawia jego sytuację - w każdym razie w postępowaniu działowym - właśnie ze względu na przepis art. 1079 k.c. Jednakże takiego uzasadnienia interesu spadkobiercy, o którym mowa, nie można uznać za trafne. Zastosowanie art. 1079 k.c. nie zależy bowiem od tego, czy spadkowe gospodarstwo rolne znajduje się w posiadaniu uprawnionych do jego dziedziczenia spadkobierców, lecz wyłącznie od tego, czy spadek obejmuje gospodarstwo rolne.Okoliczność, że spadkobiercy dziedziczący gospodarstwo rolne nie podejmują stosownych kroków do wydobycia tego gospodarstwa od osoby trzeciej, władającej nim bez uzasadnionej podstawy prawnej, nie może szkodzić interesom tych spadkobierców, którzy wskutek braku przewidzianych ustawowo warunków nie dziedziczą należącego do spadku gospodarstwa rolnego Stosownie do art. 684 k.p.c. sąd w postępowaniu działowym ustala skład spadku. Uczestnikami tego postępowania są wszyscy spadkobiercy: zarówno dziedziczący należące do spadku gospodarstwo rolne, jak i nie mający warunków do jego dziedziczenia. Ustalenie składu spadku, jak już zaznaczono, nie wymaga, aby przedmioty spadkowe znajdowały się w rękach spadkobierców. Tak więc spadkobierca nie odpowiadający warunkom z art. 1059-1062 k.c. ma możność wykazania w postępowaniu działowym, że do spadku należy gospodarstwo rolne, choćby było ono we władaniu osoby trzeciej, a w razie udowodnienia tego ma w konsekwencji dalsze prawo żądania, aby sąd - stosownie do dyspozycji art. 1079 k.c. - zaliczył je na udział spadkobiercy uprawnionego do dziedziczenia tego gospodarstwa. Tym samym spadkobierca nie dziedziczący gospodarstwa rolnego nie ma interesu prawnego w wytoczeniu odrębnego powództwa o wydanie gospodarstwa spadkowego.W związku z powyższym pozostaje jednak dalsze zagadnienie dopuszczalności zaliczenia (o którym mowa w art. 1079 k.c.) do spadku takiego gospodarstwa rolnego, które na skutek zasiedzenia przez osobę trzecią ze spadku wyszło.Gdyby zaliczenie to było niemożliwe spadkobierca, nie dziedziczący gospodarstwa rolnego miałby legitymację w procesie o jego wydanie, uzasadnioną interesem w niedopuszczeniu do wyjścia gospodarstwa ze spadku, skoro wyjście to wyłączałoby zaliczenie udziału spadkobiercy w gospodarstwie rolnym na jego udział w całości spadku.Zaliczenie następuje z chwilą otwarcia spadku, z tym bowiem momentem przechodzą na spadkobierców - w zakresie przepisów o dziedziczeniu - prawa i obowiązki majątkowe spadkodawcy bez względu na to, czy następnie prawa te ze spadku wyjdą oraz w jaki sposób. Z tym momentem określony jest udział w całości spadku i w gospodarstwie rolnym każdego z dziedziczących spadkobierców, a tym samym także zakres zaliczenia udziałów z art. 1079 k.c. Jeżeli spadkobierca uprawniony do dziedziczenia gospodarstwa rolnego dopuści do jego zasiedzenia przez osobę trzecią, to fakt ten nie może w niczym szkodzić spadkobiercy, który gospodarstwa nie dziedziczy, w szczególności nie może pozbawić go uprawnień, wynikających m.in. z art. 1079 k.c.Uprawnienia te powstają w dacie otwarcia spadku i wygasają z chwilą dokonania jego działu. Późniejsze zmiany w składzie spadku nie mają dla zakresu tych uprawnień znaczenia.Z powyższych względów należało udzielić odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały.