III CZP 3/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, R. Czarnecki, H. Dąbrowski, S. Gross, J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz, B. Łubkowski, J. Majorowicz, W. Markowski, Z. Masłowski, E. Mielcarek, J. Pietrzykowski (sprawozdawca), J. Policzkiewicz (współsprawozdawca i uzasadnienie), J. Przybylski, Z. Trybulski, Z. Wasilkowska, F. Wesely, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej Z. Jędrzejczaka, wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 1967 r. o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy przy ustaleniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku należnego osobie, która nie odpowiada warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, bierze się pod uwagę należące do spadku gospodarstwo rolne?"postanawia udzielić następującej odpowiedzi:Przy ustalaniu wartości udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku należnego osobie, która nie odpowiada warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, uwzględnia się należące do spadku gospodarstwo rolne w takim tylko zakresie, w jakim miałoby to wpływ na wartość tego udziału w innych przedmiotach majątkowych należących do spadku (art. 991 § 1 w związku z art. 1079 k.c.). Uzasadnienie faktyczneIZgłoszone przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pytanie prawne nie znajduje bezpośredniego rozstrzygnięcia w przepisach prawa spadkowego zawartego w księdze IV kodeksu cywilnego. Przepisy bowiem szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (tytuł X księgi IV k.c.) nie normują bliżej zastosowania przepisów o zachowku (tytuł IV księgi IV k.c.) w odniesieniu do gospodarstwa rolnego. W przepisach szczególnych mówi się jedynie o konieczności uwzględnienia ich przy ustalaniu zachowku, jeżeli do spadku należy gospodarstwo rolne (art. 1082 k.c.).Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 1058 k.c. przepisy tytułów I-IX księgi IV k.c. stosuje się do dziedziczenia gospodarstw rolnych ze zmianami wynikającymi z przepisów szczególnych o ich dziedziczeniu. W tym ujęciu przepisy zawarte w tytułach I-IX księgi IV k.c. mają względem gospodarstw rolnych charakter ogólnych przepisów prawa spadkowego. Gospodarstwo rolne i inne przedmioty majątkowe należą do jednego spadku, przy czym związek, jaki zachodzi między tymi masami spadkowymi, przedstawia się jako związek między całością spadku a wchodzącym w jego skład gospodarstwem rolnym. Dobitnym wyrazem tego są przepisy o nabyciu spadku (art. 1025 § 1 i art. 1066 k.c. oraz art. 677 k.p.c.). Mowa w nich jest mianowicie o nabyciu spadku i nabyciu gospodarstwa rolnego, a nie nabyciu gospodarstwa rolnego i o nabyciu innych przedmiotów majątkowych.W świetle powyższych uwag należy wyłączyć możliwość odrębnego ustalania zachowku, jeśli chodzi o gospodarstwo rolne i inne przedmioty majątkowe, tak jakby to były dwa spadki.IIZgłoszone pytanie prawne dotyczy ustalania wartości udziału spadkowego, który przypadłby osobie uprawnionej do zachowku przy dziedziczeniu ustawowym z uwzględnieniem przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (art. 991 § 1 w związku z art. 1082 k.c.), jeżeli gospodarstwo takie wchodzi w skład spadku. Sytuacja, gdy gospodarstwo rolne było przedmiotem darowizny podlegającej doliczeniu, nie jest objęta pytaniem i dlatego pominięto ją w dalszych rozważaniach.Według ogólnych przepisów prawa spadkowego, jeżeli nie zachodzi konieczność wprowadzenia korektury z dyspozycji art. 992-997 k.c., do ustalenia wartości tego udziału wystarczy określić, w jakiej części osoba uprawniona do zachowku dziedziczyłaby spadek z ustawy oraz jaka jest wartość spadku jako substratu obliczenia zachowku.Gdy w rachubę wchodzi gospodarstwo rolne, należy jeszcze ustalić, czy i w jakiej części dziedziczyłaby je z ustawy osoba uprawniona do zachowku oraz jaka jest wartość tego gospodarstwa. Nie można jednak na tym poprzestać, lecz należy mieć na uwadze, co rzeczywiście mogłoby tej osobie przypaść z dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Nie zawsze bowiem ten, kto dziedziczy gospodarstwo rolne, może otrzymać w nim udział (czy to w naturze, czy jako spłatę) odpowiadający swemu powołaniu do dziedziczenia. Tak więc nie można tu uwzględniać udziału w gospodarstwie rolnym na rzecz tego, kto dziedziczyłby je wyłącznie na tej podstawie, że ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego i we właściwym czasie oraz trybie oświadczył gotowość prowadzenia gospodarstwa należącego do spadku, skoro nie należałaby mu się żadna spłata z tego gospodarstwa (art. 1077 k.c.). Wartość udziału osoby małoletniej albo pobierającej naukę zawodu lub uczęszczającej do szkoły nie może być wyższa od sumy renty, jaka przypadłaby na jej rzecz z tytułu dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1076 k.c. i § 17 rozp. RM z dnia 28.XI.1964 r. - Dz. U. Nr 45, poz. 304). Przewidziana zaś w art. 1075 § 2 k.c. możliwość obniżenia spłat z gospodarstwa rolnego mogłaby uzasadniać obniżenie zachowku.Jeżeli uprawniony do zachowku nie odpowiada warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, to oczywiste jest, że wartość tego gospodarstwa lub jego część nie może mu przypaść w postaci zachowku. Podstawą obliczenia zachowku należnego takiemu uprawnionemu może być więc tylko wartość jego udziału w innych przedmiotach majątkowych, które należą do spadku.Nie oznacza to jednak, żeby istnienie w spadku gospodarstwa rolnego nie mogło wpłynąć na wysokość udziału uprawnionego do zachowku w innych przedmiotach majątkowych. W razie stwierdzenia zależności między udziałami w obu masach spadkowych przy dziedziczeniu ustawowym nie można by jej pominąć przy ustalaniu zachowku. Podobnie bowiem jak przy ustalaniu wartości udziału w gospodarstwie rolnym, tak samo przy ustalaniu wartości udziału w innych przedmiotach majątkowych należy brać pod uwagę to, co rzeczywiście mógłby otrzymać ze spadku uprawniony do zachowku, gdyby dziedziczył spadek z ustawy.Tylko o tak ustaloną wartość udziału chodzi niewątpliwie w art. 991 § 1 k.c.IIIPrzepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych zapewniają znaczne przywileje spadkobiercom odpowiadającym warunkom do dziedziczenia takiego gospodarstwa. Czynią to jednak tylko w takim zakresie, w jakim jest to konieczne do ekonomicznego umocnienia gospodarstw rolnych i umożliwienia ich dalszego rozwoju.Z tego punktu widzenia byłoby nadmiernym uprzywilejowaniem tych spadkobierców, gdyby przy określeniu wartości ich udziałów w innych przedmiotach majątkowych należących do spadku nie uwzględniać faktu odziedziczenia przez nich gospodarstwa rolnego. Myśl tę wyraża art. 1079 k.c., według którego, jeżeli spadek oprócz gospodarstwa rolnego obejmuje inne przedmioty majątkowe, to udziały spadkobierców w gospodarstwie rolnym zalicza się na poczet ich udziałów w całości spadku.Oznacza to, że wartość udziału spadkobiercy w innych przedmiotach majątkowych zależy od tego, czy i w jakiej części spadkobierca ten dziedziczy gospodarstwo rolne. W zależności zatem od wartości każdej z tych mas majątkowych może się okazać, że wartość udziału spadkobiercy w gospodarstwie rolnym wyczerpuje lub przekracza wartość jego udziału w całości spadku, wobec czego nie partycypuje on już w wartości innych przedmiotów majątkowych, albo że wartość udziału tego spadkobiercy w tych przedmiotach ulega odpowiedniemu zmniejszeniu. W wyniku więc zaliczenia zwiększy się odpowiednio wartość udziału w innych przedmiotach majątkowych, który przypada spadkobiercy nie dziedziczącemu gospodarstwa rolnego.IVByłoby niedocenieniem roli, jaką art. 1079 k.c. odgrywa w systemie obowiązującego prawa spadkowego, gdyby uznać, że przewidziane w tym przepisie zaliczenie może być dokonane jedynie w dziale spadku.Jako czynność czysto rachunkowa, zaliczenie to może być dokonane również przy ustalaniu zachowku. Nie chodzi tu o przewidywanie przyszłego działu spadku. Działu w warunkach dziedziczenia ustawowego - a tylko taki mógłby tu mieć znaczenie - zwykle nie będzie. Przeważnie bowiem sprawy o zachowek występują w razie dziedziczenia testamentowego. Zresztą między zaliczeniem w celu ustalenia zachowku a zaliczeniem dokonywanym w związku z działem spadku mogą zachodzić istotne różnice. Tak więc np. w razie istnienia spadkobierców niegodnych lub takich, którzy odrzucili spadek, należy przy obliczaniu zachowku uwzględnić ich udziały (art. 922 k.c.), gdy tymczasem w dziale spadku zostaną oni pominięci, jako wyłączeni od dziedziczenia (art. 928 § 2 i 1020 k.c.).VIstnienie w spadku gospodarstwa rolnego nie wpływa na ustalenie zachowku dla uprawnionego, który nie odpowiada warunkom do dziedziczenia tego gospodarstwa, w szczególności:1)jeżeli spadek składa się tylko z gospodarstwa rolnego, a inne przedmioty nie podlegają doliczeniu do spadku, albo2)jeżeli spadkowe gospodarstwo rolne przypadłoby w razie dziedziczenia ustawowego Skarbowi Państwa (art. 1063 § 1 k.c.).W powyższych wypadkach mamy do czynienia z jedną masą majątkową. W pierwszym wypadku jest nią gospodarstwo rolne, w drugim - inne przedmioty.Przy istnieniu dwóch mas spadkowych może wchodzić w rachubę zaliczenie przewidziane w art. 1079 k.c. Dokonanie takiego zaliczenia w celu ustalenia zachowku będzie jednak zbędne, jeżeli wszystkie osoby, które dziedziczyłyby spadek z ustawy, odpowiadają warunkom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, chyba że rzeczywiste udziały niektórych osób nie odpowiadałyby ich powołaniu do dziedziczenia (zob. ust. II). Na przykład gdyby małoletni dziedziczył z ustawy połowę gospodarstwa rolnego, a spłaty, jakie by mu się należały, odpowiadają 1/10 części wartości tego gospodarstwa.Natomiast w sytuacji, gdy spośród osób, które dziedziczyłyby spadek z ustawy, tylko niektóre odpowiadają warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, zajdzie potrzeba dokonania zaliczenia przewidzianego w art. 1079 k.c. Zaliczenia tego należy dokonać zarówno wtedy, gdy uprawniony do zachowku ma warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jak i wtedy, gdy warunkom tym nie odpowiada. W obu bowiem wypadkach od wyników tego zaliczenia zależeć będzie wartość udziału, jaki przypadłby uprawnionemu do zachowku w razie dziedziczenia ustawowego.Wyjaśnia to następujący przykład:Spadkodawca pozostawił troje pełnoletnich, zdolnych do pracy dzieci: A, B, C, które dziedziczyłyby spadek z ustawy. Spośród nich warunkom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego odpowiadają synowie: A i B. Spadkodawca ustanowił w testamencie jedynym spadkobiercą syna A. Spadek składa się z gospodarstwa rolnego wartości 210.000 zł i z innych przedmiotów wartości 30.000 zł. Zachowków dochodzą: syn B i córka C.W razie dziedziczenia ustawowego wartość udziałów A i B wynosiłaby: w całości spadku - po 80.000 zł (210.000 zł + 30.000 zł = 240.000 zł; 24.000 zł : 3 = 80.000 zł), w gospodarstwie rolnym zaś - po 105.000 zł (210.000 zł : 2). Ponieważ wartość udziałów A i B w gospodarstwie rolnym przewyższa wartość ich udziałów w całości spadku, więc po dokonaniu zaliczenia przewidzianego w art. 1079 k.c. okaże się, że wartość innych przedmiotów przypadałaby na udział córki C. Wobec tego zachowki wynoszą: dla B - 52.500 (105.000 zł x 1/2), a dla C - 15.000 zł (30.000 zł x 1/2).Bez dokonania zaliczenia zachowki wynosiłyby: dla B - 57.500 (210.000 zł : 2 + 30.000 zł : 3 = 115.000 zł; 115.000 x 1/2), a dla C - 5.000 zł (30.000 zł : 3 = 10.000 zł; 10.000 zł x 1/2).Zwiększona przez dokonanie zaliczenia przewidzianego w art. 1079 k.c. wartość udziału, który stanowi podstawę obliczenia zachowku osoby nie odpowiadającej warunkom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, zawsze będzie się mieścić w granicach wartości innych przedmiotów majątkowych.Uwzględnienie więc w takim tylko zakresie gospodarstwa rolnego przy ustalaniu wartości tego udziału nie narusza w niczym społeczno-gospodarczych założeń przepisów kodeksu cywilnego o dziedziczeniu gospodarstw rolnych.