III CZP 59/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: W. Markowski, E. Mielcarek (sprawozdawca)SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Prezydium PRN - Wydz. Rolnictwa i Leśnictwa w P. przeciwko Michałowi M. o unieważnienie aktu notarialnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 6 czerwca 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zachodzi błąd jako wada oświadczenia woli, prowadząca do nieważności czynności prawnej (art. 84 k.c.), w szczególności aktu notarialnego, jeżeli prezydium powiatowej rady narodowej zatwierdziło uchwałę gromadzkiej rady narodowej w sprawie sprzedaży pozwanemu (osobie fizycznej) działki (0,20 ha), będącej mieniem Skarbu Państwa, z wyraźnym przeznaczeniem jej pod budowę budynków gospodarczych, a pozwany jako nabywca tej działki, po sporządzeniu umowy, przeznaczył ją na budowę budynków plebanii?"uchwalił:Rozporządzenie nieruchomym mieniem gromadzkim z obejściem przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 XI 1962 r. w sprawie zarządu mieniem gromadzkim oraz trybu jego zbywania (Dz. U. Nr 64, poz. 303), ograniczających zbycie takiego mienia, jest nieważne. Uzasadnienie faktycznePozwany Michał M. nabył w dniu 3.VI.1965 r. z mienia gromady H. działkę budowlaną o obszarze 20 arów, położoną we wsi J. Nabycie było formalnie zgodne z przepisami rozp. Rady Ministrów z dnia 29.XI.1962 r. w sprawie zarządu mieniem gromadzkim oraz trybu jego zbywania (Dz. U. Nr 64, poz. 303). Prezydium PRN w P., zatwierdzając w trybie § 5 ust. 4 powyższego rozp. uchwałę Gromadzkiej RN w H. o zbyciu działki, w uchwale z dnia 25.V.1965 r. zastrzegło, że działkę sprzedaje "pod budowę budynków gospodarczych". Gdy Prezydium PRN w P. stwierdziło potem, że pozwany na nabytej działce buduje ze środków społecznych plebanię, wystąpiło w dniu 22.VIII.1966 r. z powództwem o unieważnienie notarialnej umowy sprzedaży działki z dnia 3.VI.1965 r. twierdząc, że pozwany wprowadził je, jak również Gromadzką RN w błąd co do przeznaczenia nabytej działki.Sąd Powiatowy ustalił, że Wydział Budownictwa, Urbanistyki i Architektury powodowego Prezydium udzielił pozwanemu pozwolenia na budowę budynku mieszkalnego, gospodarczego, studni, gnojowni i ustępu, że pozwany rozpoczął stawiać budynek mieszkalny, ale z przeznaczeniem na budynek plebanii. Ustaliwszy to, Sąd doszedł do wniosku, że strona powodowa miała podstawę z art. 86 k.c. do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli sprzedaży i wyrokiem z dnia 7.XI.1966 r. uwzględnił powództwo.Wyrok ten zaskarżył pozwany, zarzucając naruszenie art. 86 k.c. i sprzeczność ustalenia dotyczącego przeznaczenia budynku z przeprowadzonymi dowodami.Sąd Wojewódzki stwierdził, że powodowe Prezydium w dniu 11.IV.1967 r. uchyliło swoją uchwałę z dnia 25.V.1965 r., zatwierdzającą uchwałę Gromadzkiej RN w H. o zbyciu działki na rzecz pozwanego, doszedł jednak do wniosku (jak to okazuje się z uzasadnienia jego postanowienia z dnia 6.VI.1967 r.), że okoliczność ta sama przez się nie powoduje nieważności umowy sprzedaży z dnia 3.VI.1965 r. Mając jednak wątpliwości czy w rozpatrywanej sprawie zachodzi błąd, w trybie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Sąd Najwyższy nie mógł dać odpowiedzi na powyższe pytanie, gdyż nie odnosi się ono do rozumienia przepisów prawa. Błąd bowiem co do treści czynności prawnej (art. 84 § 1 k.c.), jako mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie rzeczy albo o treści złożonego oświadczenia woli, jest właściwością stanu wiedzy i świadomości oświadczającego wolę, a takie stany, jak również wszelkie przeżycia wewnętrzne, podlegają ustaleniu przez sądy, czyli są - w rozumieniu k.p.c. - faktami. Ustalenie konkretnego faktu potrzebnego do rozstrzygnięcia sprawy należy do sądu I instancji, a kontrola prawidłowości ustalenia - do sądu rewizyjnego. Przepis art. 391 § 1 k.p.c. nie daje podstawy do wyręczania w tym względzie sądu rewizyjnego przez Sąd Najwyższy.Jest jednak rzeczą wątpliwą, czy stwierdzenie, że pozwany stawia na nabytym gruncie plebanię zamiast domu mieszkalnego (zakładając prawidłowość tego ustalenia, zakwestionowanego jednak w rewizji pozwanego), mieści się w kategoriach błędu co do treści czynności prawnej kupna-sprzedaży, albowiem do istotnej treści takiej umowy należą osoby zbywcy i nabywcy, przedmiot kupna-sprzedaży i jego cena (art. 535 § 1 k.c.). Zmiana przeznaczenia kupionej rzeczy mogłaby wpłynąć na skuteczność umowy sprzedaży w razie zastrzeżenia zakazu takiej zmiany, jednakże w odniesieniu do nieruchomości zastrzeżenie takie nie jest dopuszczalne (art. 157 § 1 k.c.). Nabywca nieruchomości ma zatem swobodę w korzystaniu z niej w granicach przewidzianych w art. 140 k.c., w szczególności może ją zabudować, jeżeli przeznaczona jest pod zabudowę oraz jeżeli dla konkretnej zabudowy wyjednał dla siebie pozwolenie budowlane.Dodać należy, że także przepisy powołanego wyżej rozp. Rady Ministrów z dnia 29.XI.1962 r. nie przewidują ograniczeń nabywcy nieruchomego mienia gromadzkiego w możności korzystania z nabytego mienia. Przepis § 6 rozp. ogranicza tylko zbywcę przeznaczaniu ceny uzyskanej za sprzedane mienie. Poza tym rozp. to nie zezwala wymienionym w nim organom terenowej władzy i administracji rozporządzać nieruchomym mieniem gromadzkim według swobodnego uznania. Nie mogą one nie liczyć się z faktem, że mienie takie, leżąc na terenie gromady, z reguły stanowi nieruchomości rolne, a przeniesienie własności takich nieruchomości doznało szeregu ograniczeń (art. 160 i nast. k.c.). Wprawdzie przepisy rozp. z dnia 29.XI.1962 r. należą do prawa administracyjnego, a nie cywilnego, jednakże gdy wszystkie organa państwowe realizują politykę PRL, której przejawem są ograniczenia z art. 160 i nast. k.c., to wyliczanie, komu przysługuje pierwszeństwo nabycia nieruchomego mienia gromadzkiego, zawarte w § 5 ust. 2 rozp., nabiera szczególnego znaczenia. Między osobami wymienionymi w tym przepisie nie ma osób, w szczególności prawnych, nie prowadzących gospodarki rolnej. Oznacza to zasadniczą niedopuszczalność wyznaczenia - w drodze uchwał przewidzianych w tym przepisie - jako nabywców tego mienia osób nie prowadzących takiej gospodarki. Zresztą skoro w wykonaniu powyższych uchwał przewodniczący Prezydium GRN - zgodnie z ust. 5 § 5 rozp. - zawiera notarialną umowę zbycia z nabywcą, to umowa ta, jako czynność cywilnoprawna, musi odpowiadać przepisom k.c., wobec czego również nabywcą mienia gromadzkiego nie może być osoba nie mogąca według przepisów k.c. nabyć nieruchomości rolnej. W jednym jednak (i to - być może - właśnie w rozpatrywanej sprawie zachodzącym) względzie przepisy k.c. nie korespondują z przepisem § 5 ust. 2 rozp., a mianowicie w kwestii przeniesienia własności działki budowlanej, gdyż według art. 160 § 1 zd. 2 k.c. własność takiej działki na obszarze wsi może nabyć osoba nie prowadząca gospodarki rolnej, według zaś rozp. osobie takiej nie powinno się zbywać nawet takiej działki z mienia gromadzkiego.Budowa na takiej działce plebanii ze środków społecznych (uzyskanych w drodze zbiórek wśród parafian, uchwalonych przez komitet kościelny, jak oświadczył Szymon D.) może przemawiać za tym, że pozwany Michał M. został podstawiony przez parafię w J. celem nabycia dla niej, chociaż na swoje imię (czyli w stosunku zlecenia), spornej działki z nieruchomego mienia gromadzkiego. Gdyby tak było, to umowa nabycia działki z dnia 3.VI.1965 r. miałaby na celu obejście wyżej powołanych przepisów rozp. z dnia 29.XI.1962 r.Według art. 58 § 1 k.c. czynność mająca na celu obejście ustawy jest nieważna. Powołane rozporządzenie nie jest ustawą, jednakże stosownie do art. XVI przep. wprow. k.c. ustawą w rozumieniu k.c. jest każdy obowiązujący przepis prawa. Skoro zaś przepisy powołanego rozporządzenia obowiązują, to Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.