III PZP 37/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański (sprawozdawca), K. Marowski, Z. Masłowski, M. Piekarski, Z. Trybulski, J. Tyszka.SentencjaSąd Najwyższy po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL w sprawie z powództwa Czesława M. przeciwko Wojskowym Zakładom Motoryzacyjnym Nr 2 w Ł. o odszkodowanie i po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 7 sierpnia 1967 r. następującego zagadnienia prawnego:"Czy prawomocne rozstrzygnięcie sądu o zadośćuczynieniu wyłącza możliwość skutecznego dochodzenia dodatkowej sumy z tego tytułu, jeżeli po uprawomocnieniu się wyroku nastąpiło znaczne, nieprzewidziane pogorszenie stanu zdrowia poszkodowanego, pozostające w normalnym związku przyczynowym ze zdarzeniem, które było podstawą poprzedzającą rozstrzygnięcie?"uchylił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Prawomocne zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę doznaną w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia wyłącza - mimo pogorszenia się stanu zdrowia poszkodowanego - przyznanie mu dalszego zadośćuczynienia poza już zasądzonym w związku z podstawą poprzedniego sporu; nie wyłącza jednak przyznania poszkodowanemu odpowiedniej sumy w razie ujawnienia się nowej krzywdy, której nie można było przewidzieć w ramach podstawy poprzedniego sporu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów SN zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Powód, zatrudniony w pozwanych Zakładach w charakterze robotnika transportowego, został w dniu 14 listopada 1959 r. przygnieciony podczas przesuwania ciężkich płyt metalowych jedną z nich, wagi około jednej tony. W następstwie tego wypadku powód doznał złamania w obu stawach skokowych. Prawomocnym wyrokiem z dnia 3 lutego 1961 r. Sąd Wojewódzki zasądził m. m.in. 10.000 zł zadośćuczynienia za doznane przez powoda w związku z tym wypadkiem cierpienia fizyczne i krzywdę moralną - po odjęciu kwoty 5.000 zł pobranej przez powoda z PZU. Według poczynionych w tym wyroku ustaleń cierpienia doznane przez powoda wskutek wypadku spotęgowały się w następstwie operowania lewego podudzia w celu zespolenia odłamów w stawie skokowym oraz leczenia przez 3 miesiące prawego podudzia w opatrunku gipsowym. Ponadto powód stracił w młodym wieku pełną sprawność fizyczną i możność eksploatowania swych sił przy pracy zarobkowej. Jako trwałe następstwo pozostało ograniczenie - nieznacznego stopnia - ruchomości w lewym stawie biodrowym.Nieprawomocnym wyrokiem z dnia 1 grudnia 1966 r. Sąd Powiatowy przyznał powodowi od pozwanych Zakładów m. m.in. 10.000 zł tytułem zadośćuczynienia stwierdzając, że "powód doznaje obecnie bardzo poważnych dolegliwości mających ścisły związek z wypadkiem, czego uprzednio nie dało się przewidzieć. Stan powoda wymaga obecnie leczenia operacyjnego. Wytworzyła się więc zupełnie nowa sytuacja, nowe dolegliwości, i to dość poważne, które przedtem nie miały miejsca. W tych warunkach nie można mówić o stanie rei iudicatae".W związku z rewizją pozwanych Zakładów od wyroku Sądu Powiatowego powstała zarówno dla Sądu Wojewódzkiego, jak i dla Sądu Najwyższego w składzie trzech sędziów przedstawiona na wstępie wątpliwość prawna.Pod rządem kodeksu zobowiązań zagadnienie objęte pytaniem należało do dyskusyjnych. Nie przestało ono być takie również pod rządem kodeksu cywilnego. Stąd też zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie napotkać można różne, niekiedy całkowicie przeciwstawne sobie stanowiska. Wypowiedzi na ten temat nie zawierają przy tym z reguły jurydycznej motywacji i ograniczają się najczęściej do opowiedzenia się za jednym lub drugim rozwiązaniem, jako prowadzącym do lepszych rezultatów i do przytoczenia niekiedy argumentów natury słusznościowej. Nie nadając im przeto innego - poza historycznym - znaczenia, należy wziąć za punkt wyjścia rozważań, mających doprowadzić do prawidłowej odpowiedzi na postawione pytanie, zasady określającej granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej wyroku zasądzającego zadośćuczynienie przy uwzględnieniu zarazem charakteru prawnego zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę doznaną wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia.Odpowiedzialność cywilna za tzw. szkodę na osobie, wyrażająca się u pracownika, który uległ wypadkowi w zatrudnieniu, w uszkodzeniu ciała lub w wywołaniu rozstroju zdrowia, była zarówno w kodeksie zobowiązań, jak i jest nadal w kodeksie cywilnym unormowana szczególnymi przepisami (art. 161-167 k.z., art. 444-449 k.c.). Szczególny rodzaj uszczerbku poniesionego przez poszkodowanego wymaga ustanowienia w drodze specjalnych reguł odrębnego sposobu naprawienia szkody. Ta swoistość sposobu naprawienia szkody wyraża się przede wszystkim w możliwości przyznawania odszkodowania w formie renty (art. 161 § 2 i 3 k.z., art. 444 § 2 i 3 k.c.) oraz w możliwości przyznania pewnej sumy pieniężnej jako zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (za cierpienia fizyczne oraz krzywdę moralną - art. 165 k.z., art. 445 k.c.).Zarówno szkody w postaci całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo zwiększenia się potrzeb poszkodowanego lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość, jak i w postaci cierpień fizycznych i krzywdy moralnej są -- w przeciwieństwie do szkód majątkowych w mieniu - z istoty swej dynamicznie rozwojowe i jako takie podlegają zmianom, stopniowym lub natychmiastowym, wyrażającym bądź pogorszenie się, bądź polepszenie stanu zdrowia poszkodowanego.Przesłanki leżące u podstaw zasady pokrycia szkody w wysokości rzeczywiście poniesionej zadecydowały o tym, że ustawodawca - w zakresie wynagrodzenia szkody w postaci uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia przewidział - w formie renty - środek mający na celu zharmonizowanie treści przysługującego poszkodowanemu prawa podmiotowego ze zmianą okoliczności faktycznych, jaka może nastąpić w przyszłości. Norma wprowadzająca taki środek w formie powództwa o zmianę wysokości i czasu trwania renty, chociażby wysokość renty i czas jej trwania były ustalone w orzeczeniu sądowym lub w umowie (art. 163 § 2 k.z., art. 907 § 2 k.c.), podlega ścisłej wykładni, zmierza ona bowiem m.in. do usunięcia materialnej prawomocności wyroku. Brak zatem takiej szczególnej normy w stosunku do zadośćuczynienia za doznaną krzywdę nie pozwala uznać, by prawo materialne dawało poszkodowanemu podstawę do domagania się przyznania mu dodatkowej sumy z tytułu zadośćuczynienia w razie nieprzewidzianego nawet pogorszenia się stanu zdrowia w przyszłości, wywołującego zmianę w zakresie krzywdy w sensie jej odczuwania w stopniu większym lub bardziej dotkliwym. Stan taki jest przede wszystkim wynikiem okoliczności, że zarówno cierpienia fizyczne, jak i krzywda moralna mają charakter niewymierny. Zadośćuczynienie więc - w przeciwieństwie do odszkodowania za poniesione przez poszkodowanego szkody materialne zarówno w jego mieniu, jak i w postaci utraty zdolności do pracy - nie jest z reguły w stanie w pełni zrekompensować doznanej przez niego krzywdy. Obowiązująca przeto w zakresie poniesionej szkody materialnej zasada naprawienia jej przez sprawcę w wysokości efektywnej, rzeczywiście poniesionej przez poszkodowanego, nie może mieć pełnego zastosowania przy określeniu wysokości należnego zadośćuczynienia.Zadośćuczynienie z art. 165 k.z. bądź z art. 445 k.c., z natury swej - jak już wyżej wywiedziono - trudno wymierne, musi uwzględnić, by było ono odpowiednie czy stosowne, wszystkie okoliczności. Nie wystarczy więc wzięcie pod uwagę tylko tej szkody niemajątkowej w postaci cierpień fizycznych i krzywdy moralnej, której poszkodowany już doznał do chwili zamknięcia rozprawy poprzedzającej wydanie rozstrzygnięcia, ale trzeba jeszcze uwzględnić krzywdę, którą poszkodowany będzie na pewno odczuwał w przyszłości, oraz tę krzywdę, którą można w chwili wyrokowania z dużym stopniem prawdopodobieństwa przewidzieć. Przedstawiany charakter prawny zadośćuczynienia pieniężnego za szkodę będącego swoistą formą odszkodowania, w zasadzie jednorazowego i dlatego podlegającego jednorazowemu zasądzeniu, przemawia przeciwko dopuszczalności domagania się więcej niż jednego zadośćuczynienia za tę samą krzywdę, choćby jej postać ulegała zmianom.Rozważania jednak, dotyczące zadośćuczynienia w świetle prawa materialnego, dopiero w powiązaniu z zasadami określającymi granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej dają podstawę do udzielenia prawidłowej odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne.Granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej dotyczą dochodzonych w procesie roszczeń i wydanych co do nich rozstrzygnięć. Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 366 k.p.c. wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Powaga rzeczy osądzonej odnosi się przeto do roszczenia dochodzonego w procesie w takiej postaci, jaką to roszczenie miało jako przedmiot rozstrzygnięcia sądu.Wyrok ma zatem powagę rzeczy osądzonej tylko w takim zakresie, w jakim roszczenie przysługujące osobie uprawnionej było przedmiotem żądania pozwu. Wyjątki od tej zasady odnoszą się jedynie do wypadków, w których sąd na podstawie wyraźnego przepisu ustawy nie jest związany żądaniem stron i w których, rozpoznając sprawę, rozstrzygnął wyrokiem o całości roszczenia materialnoprawnego powoda, wynikającego z okoliczności faktycznych sprawy. W tych wypadkach decydujące znaczenie dla określenia granic przedmiotowych powagi rzeczy osądzonej wyroku będzie mieć rzeczywisty przedmiot rozstrzygnięcia sądu.Ponieważ zadośćuczynienia unormowane w art. 165 § 1 k.z. lub w art. 445 § 1 k.c. należą do kategorii roszczeń, co do których sąd nie jest związany zakresem żądania osoby uprawnionej, przeto należy przyjąć, że w wypadku dochodzenia przez poszkodowanego zadośćuczynienia przedmiotem rozpoznania sądu jest całość roszczeń poszkodowanego z tego tytułu. Rozstrzygnięcie sądu musi przy tym uwzględnić zarówno krzywdę doznaną przez poszkodowanego w okresie przed wydaniem wyroku, jak i krzywdę, której może on doznać w przyszłości po wydaniu wyroku. Powaga rzeczy osądzonej w tym wypadku dotyczyć będzie rozstrzygnięcia sądu, obejmującego swym zakresem w całości materialnoprawne roszczenie poszkodowanego z tytułu zadośćuczynienia.Jeżeli więc przedmiotem rozstrzygnięcia staje się całość krzywdy doznanej w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, to prawomocne zasądzenie zadośćuczynienia wyłącza - mimo pogorszenia się stanu zdrowia poszkodowanego - przyznanie mu dalszego zadośćuczynienia poza już zasądzonym w związku z podstawą rozstrzygnięcia sporu.Rozmiary krzywdy wywołanej uszkodzeniem ciała lub rozstroju zdrowia podlegać będą w przyszłości wahaniom, co jest zjawiskiem naturalnym, dającym się z reguły przewidzieć. Chodzi zaś nie o przewidywanie skutków, które według stanu wiedzy współczesnej teoretycznie są do pomyślenia, lecz o takie, których granice zakreśla przewidywanie przeciętne na podstawie logicznego rozumowania. Nie należy więc dopatrywać się jakiejś odrębnej krzywdy wtedy, gdy w rzeczywistości ujawniona zostaje tylko nowa okoliczność powodująca jedynie rozrastanie się istniejącej już dawniej i znanej sądowi krzywdy. Powagą rzeczy osądzonej zostały objęte te wszystkie zmiany w zakresie krzywdy, które wskazują na jej konsekwentnie postępujący rozwój bądź zanikanie.Gdyby jednak w przyszłości została ujawniona inna krzywda, całkowicie odrębna, której nie można było w ramach podstawy poprzedniego sporu przewidzieć, to wówczas będzie to nowa krzywda, która nie była przedmiotem rozstrzygnięcia i nie mogła być tym samym objęta powagą rzeczy osądzonej. Dopuszczalne więc będzie dochodzenie przez poszkodowanego naprawienia nowej krzywdy, gdyż nie była ona objęta powagą rzeczy osądzonej poprzedniego wyroku. Prawomocne zatem zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę doznaną w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nie wyłącza przyznania poszkodowanemu odpowiedniej sumy w razie ujawnienia się nowej krzywdy, której nie można było przewidzieć w ramach podstawy poprzedniego sporu (np. utrata wzroku w jednym oku wskutek uderzenia i - jako przewidywane następstwo - przejściowa niezdolność do wykonywania pracy do czasu przystosowania się do widzenia jednym okiem, po dłuższym zaś czasie utrata wzroku w drugim oku i trwała, całkowita niezdolność do pracy wraz z koniecznością korzystania z pomocy osoby drugiej do czasu przystosowania się do życia w stanie zupełnej ślepoty).Z powyższych przyczyn na postawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.