III CO 39/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: M. Grudziński, F. Wesely (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa-Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w O. przeciwko Wincentemu K. i in., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 6 maja 1965 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 d. k.p.c.:"I. Czy w sporze z powództwa Skarbu Państwa przeciwko mieszkańcom miasta lub wsi o własność nieruchomości oparta na przepisie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1953 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz. U. Nr 28, poz. 169) decyzja prezydium pow. rady narodowej - ustalająca, jakie nieruchomości stanowią wspólnotę gruntową, a nie obejmującą spornej nieruchomości -wiąże sąd i to w tym sensie, żeby nie mógł przyjąć, iż jest ona wspólnotą gruntową (ta sporna nieruchomość)?II. W razie udzielenia odpowiedzi negatywnej na pytanie pod pkt I - czy nadanie miastu przez króla nieruchomości w drodze przywilejów może stanowić o wspólnocie gruntowej jego mieszkańców, jeżeli od wieków nieruchomość ta była w ich wspólnym użytkowaniu w postaci pasania bydła?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Ustalenie, czy nieruchomość stanowi wspólnotę gruntową, należy do wyłącznej właściwości organów prezydiów rad narodowych wymienionych w ustawie z dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz. U. Nr 28, poz. 169). Uzasadnienie faktyczneStrona powodowa domagała się eksmisji pozwanych z pastwiska "Błonie", położonego w O., o powierzchni około 40 ha. Powodowie żądanie swe uzasadniają tym, że pastwisko, jako należące dawniej do samorządu terytorialnego miasta O., z mocy art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130) stało się własnością Skarbu Państwa. Ponieważ pozwani mieszkańcy O. jak i wsi R. uzurpując sobie prawo własności tego pastwiska i prowadzą na jego obszarze nieracjonalną gospodarkę w postaci wypasu bydła, gdy tymczasem właściwa uprawa łąk mogłaby przynieść pokaźne zyski, konieczne jest usunięcie pozwanych celem zaprowadzenia prawidłowej gospodarki.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa, kwestionując prawo własności Skarbu Państwa do spornego pastwiska i zarzucając, że stanowi ono wspólnotę gruntową.Sąd Powiatowy w Opocznie wyrokiem z dnia 17 sierpnia 1963 r. uwzględnił powyższe powództwo, wychodząc z założenia, że sporne pastwisko na mocy nadań królewskich, sięgających jeszcze XIV wieku, a następnie potwierdzonych przez panujących aż do końca XVIII wieku, oraz przez faktyczne wykonywanie władztwa (w zakresie prawa własności) stało się własnością miasta O. jako jednostki samorządowo-terytorialnej. Pastwisko to pozostawało we władaniu organizacji samorządu miejskiego (gminy m. O.) lub też mieszkańców miasta O. (rolników), tych ostatnich jednak w zakresie ograniczonym jedynie do prawa wypasu bydła. Pastwisko to z chwilą wejścia w życie ustawy z 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130) stało się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa (art. 32) bez potrzeby wydania jakiejkolwiek decyzji władz administracyjnych.Od tego wyroku rewizję wnieśli pozwani, kwestionując ustalenie, że nieruchomość stanowi własność Skarbu Państwa.W toku postępowania rewizyjnego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w O. wydało w dniu 16 czerwca 1964 r. na podstawie art. 8 ustęp 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz. U. Nr 28, poz. 169) decyzję, która uznała nieruchomość gruntową, użytkowaną rolniczo jako pastwisko, położone w O. o powierzchni 40 ha, za wspólnotę gruntową. Decyzją tą jednak nie zostało objęte pastwisko "Błonie", przedmiot niniejszego procesu.W związku z tym Sąd Wojewódzki w Kielcach zwrócił się do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w O. i powołując się na przepis art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych wnosił o wydanie orzeczenia w kwestii ustalenia, czy sporne pastwisko stanowi wspólnotę gruntową.W odpowiedzi na to Prezydium PRN w O. wyraziło pogląd, że cyt. wyżej art. 8 ust. 1 z 29.VI.1963 r. nie przewiduje wydania decyzji w razie nieuznania gruntów za wspólnotę.W tej sytuacji sąd wojewódzki zwrócił się do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie nasuwających mu się przy rozpoznawaniu rewizji zagadnień prawnych wymienionych na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ze sformułowania pytania pierwszego postawionego Sądowi Najwyższemu wynika, że Sąd Wojewódzki miał wątpliwość co do tego, czy decyzja Prezydium PRN w O. z 16.VI.1964 r., uznająca za wspólnoty nieruchomości gruntowe nie objęte niniejszym sporem, wiąże w niniejszej sprawie. Wątpliwość tę wywołała niewątpliwie odpowiedź Prezydium PRN skierowana pod adresem Sądu Wojewódzkiego (wyżej cytowana), że przepisy nie przewidują wydania decyzji w razie nieuznania gruntów za wspólnotę. Jednakże jest rzeczą oczywistą, że decyzja dotycząca innych gruntów nie może wpływać na sytuację prawną spornej nieruchomości. W istocie więc chodziło Sądowi Wojewódzkiemu o to, czy na drodze sądowej (w procesie cywilnym) można ustalić (choćby jako przesłankę rozstrzygnięcia), że pewna nieruchomość jest wspólnotą gruntową, choćby co do niej nie wydano decyzji administracyjnej w trybie art. 8 cyt. ustawy z 29.VI.1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych.Wspólnotę gruntową określało się jako formę współwłasności nieruchomości (gruntów rolnych, pastwisk, lasów) przysługującej wszystkim lub określonej liczbie mieszkańców. Od wspólnoty gruntowej należy odróżnić mienie gromadzkie. Mienie gromadzkie z chwilą wejścia w życie ustawy z 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130) przeszło na własność Państwa. Inaczej jednak stało się ze wspólnotami gruntowymi. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1962 r. w sprawie zarządu mieniem gromadzkim oraz trybu jego zbywania (Dz. U. Nr 64, poz. 303) zachowało dotychczasowe uprawnienia mieszkańców miast i wsi do wspólnot gruntowych (§ 13).Położenie prawne wspólnot gruntowych uregulowała ostatecznie ustawa z 26 czerwca 1963 r. (cyt. wyżej), oparta na wskazaniach zawartych w uchwale XII Plenum KC PZPR z lutego 1963 r. o zapewnieniu dalszego wzrostu produkcji rolnej w celu szerszego uwzględnienia form zespołowego zarządzania wspólnotami gruntowymi. Ustawa ta w przeciwieństwie do form przedwrześniowych wprowadziła zakaz dzielenia wspólnot, zapewniając wyższą, korzystniejszą formę ich gospodarki przez możliwość uprawy gruntów zamiast dotychczasowego wspólnego nieracjonalnego użytkowania (np. przez uprawę łąk zamiast wypasu). Ustawa przewidziała możliwość zagospodarowania również mienia gromadzkiego, jeśli w chwili wejścia jej w życie mienie to było użytkowane wspólnie przez mieszkańców. Nie dotyczy to jednak mienia gromadzkiego położonego na terenach miast i wsi (art. 1 ust. 1 ustawy).Art. 8 ust. 1 i 2 ustawy uregulował właściwość organów państwowych do ustalenia charakteru nieruchomości i orzekania o jej przynależności bądź jako wspólnoty gruntowej, bądź jako mienia gromadzkiego, a także ustalenia wykazu uprawnionych do udziału we wspólnocie. Organami tymi są wydziały rolnictwa i leśnictwa prezydiów powiatowych rad narodowych, a w miastach wyłączonych z wojewódzkiej rady narodowej - prezydia dzielnicowych rad narodowych (art. 31 ust. 1 ustawy).Z powyższego wynika, że obecnie (tj. od czasu wejścia w życie cyt. ustawy) sąd nie może sam dokonać ustalenia, czy dana nieruchomość stanowi wspólnotę gruntową, czy też jej nie stanowi. Musi się on w tym zakresie opierać na decyzji władzy administracyjnej. Decyzja taka może być - w zależności od sytuacji - albo pozytywna, tj. ustalająca istnienie wspólnoty gruntowej, albo odmowna stosownie do ogólnych zasad kodeksu postępowania administracyjnego, który w sprawach objętych art. 8 ust. 1 i 2 cyt. ustawy ma zastosowanie (art. 1 k.p.c.). Dlatego też nie można się zgodzić z poglądem, że art. 8 omawianej ustawy z 29.VI.1963 r. nie przewiduje wydania decyzji w razie nieuznania gruntów za wspólnotę gruntową, każdy bowiem obywatel ma prawo żądać we właściwej drodze rozstrzygnięcia, czy roszczenie mu przysługuje, czy też nie, przy czym od decyzji organów pierwszej instancji przysługuje mu środek odwoławczy niezależnie od prawa zwrócenia się do naczelnego organu administracji państwowej o kontrolę w trybie nadzoru.Z tych zasad wychodząc, należało w związku z postawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytaniem pierwszym udzielić odpowiedzi jak w uchwale.Jednocześnie odpowiedź na pytanie drugie (ewentualne) stała się nieaktualna, gdyż jak to wyżej wywiedziono, ocena kryteriów, czy dana nieruchomość stanowi wspólnotą gruntową (art. 1 ust. 1 cyt. ustawy), należy do władzy administracyjnej.Rozstrzygnięcie niniejszego procesu należy więc od uprzedniej decyzji organu administracji państwowej i dlatego Sąd Wojewódzki powinien postąpić zgodnie z treścią art. 192 § 2 w związku z art. 191 pkt 3 d. k.p.c., który ma w sprawie zastosowanie (treść tych przepisów jest identyczna z treścią art. 177 § 1 pkt 3 i 177 § 2 obecnego k.p.c.), wedle której to treści jeśli postępowanie administracyjne nie jest jeszcze rozpoczęte, a jego rozpoczęcie zależy od wniosku strony, sąd wyznaczy termin do wszczęcia postępowania, w innych zaś wypadkach może się zwrócić do właściwego organu.