III PZP 30/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: M. Wilewski, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Instytutu Farb i Lakierów w G. przeciwko Stanisławowi P. o zapłatę, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego w Gliwicach z dnia 9 września 1965 r. i przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w Katowicach w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienia prawnego postanowieniem z dnia 22 kwietnia 1966 r.,przejął sprawę do rozpoznania, oddalił rewizję i przyznał powodowemu Instytutowi od pozwanego 410 zł zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowodowy Instytut domaga się zasądzenia od pozwanego po ograniczeniu zgłoszonego w pozwie żądania, kwoty 20.610,20 zł tytułem zwrotu nienależnego, lecz spełnionego świadczenia z nieprawomocnego i zaopatrzonego w rygor natychmiastowej wykonalności wyroku Sądu Powiatowego w Gliwicach z dnia 10.XII.1960 r., którym to wyrokiem tenże Instytut został zobowiązany m.in. do zapłacenia pozwanemu kwoty 26.000 zł tytułem odszkodowania za pozostawanie bez pracy w okresie od 1.V. do 1.XII.1960 r. wskutek nieważnego rozwiązania łączącego strony stosunku pracy. Na skutek rewizji Instytutu wspomniany wyrok Sądu Powiatowego został uchylony, a powództwo po ponownym rozpoznaniu sprawy zostało prawomocnie oddalone (wyrok Sądu Powiatowego w Gliwicach z dnia 21.IX.1961 r. i wyrok Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 4.V.1962 r.).Stan powyższy jest niesporny i wynika z załączonych do sprawy akt Sądu Powiatowego w Gliwicach, w których znajduje się ponadto pismo Generalnej Prokuratury z dnia 8.XI.1962 r., zawiadamiające Sąd Powiatowy w Gliwicach o tym, że podanie powoda (czyli pozwanego w niniejszej sprawie) o złożenie rewizji nadzwyczajnej zostało załatwione odmownie.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa twierdząc, że nie jest zobowiązany do zwrotu uzyskanego świadczenia, gdyż otrzymaną pod koniec grudnia 1960 r. sumę około 20.000 zł zużył w ten sposób, iż spłacił dług w wysokości 16.000 zł zaciągnięty na zaspokojenie potrzeb życiowych w okresie pozostawania bez pracy, resztę zaś wydał na bieżące utrzymanie, nie jest zatem już wzbogacony. Otrzymaną gotówkę pozwany rozchodował w dobrej wierze, będąc przekonany o słuszności dochodzonego roszczenia.Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo, wychodząc z założenia, że wypłata należności na podstawie nieprawomocnego, lecz wykonalnego wyroku jest typowym przykładem sytuacji, w której wierzyciel musi się liczyć z obowiązkiem zwrotu uzyskanej sumy pieniężnej, i że bez znaczenia jest fakt, iż pozwany już tę sumę wydał (art. 127 i 129 k.z.). Ponadto Sąd powołał się na okoliczność, że pozwany był w procesie zastępowany przez adwokata, istnieje zatem domniemanie, iż został pouczony o istocie rygoru natychmiastowej wykonalności i o możliwości zmiany wyroku w postępowaniu rewizyjnym.W rewizji pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie w całości powództwa. Pozwany zarzucił naruszenie przez Sąd Powiatowy art. 127 k.z. oraz dopuszczenie się istotnego uchybienia procesowego wskutek odmowy przeprowadzenia dowodów z zeznań powołanych przez pozwanego świadków na okoliczność, że będąc przez dłuższy czas bez pracy, musiał zaciągać pożyczki, które spłacił sumą pieniężną uzyskaną z wykonywanego wyroku sądowego.Sąd Wojewódzki rozpoznanie sprawy odroczył i przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, sformułowane następująco""Czy w sprawie o zwrot świadczenia spełnionego lub wyegzekwowanego na podstawie nieprawomocnego wyroku zasądzającego należność ze stosunku pracy sąd może odstąpić od zasady pełnej odpowiedzialności ze względu na położenie materialne zobowiązanego do zwrotu?"Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 k.p.c.) i uznał rewizję pozwanego za nieuzasadnioną.Prawidłowe jest stanowisko Sądu Powiatowego co do zasadności powództwa o zwrot nienależnego świadczenia uzyskanego z nieprawomocnego wyroku, bez względu na to, czy pozwany zużył tę korzyść i czy nie jest już wzbogacony. Wierzyciel bowiem, który wykonuje nieprawomocny wyrok zaopatrzony w rygor natychmiastowej wykonalności, działa na własne ryzyko. Ryzyko to polega na tym, że wskutek spełnienia świadczenia przez dłużnika na podstawie wyroku nieprawomocnego albo wskutek wyegzekwowania świadczenia z takiego wyroku powstanie - w razie późniejszej zmiany wyroku - stan obiektywnie nie usprawiedliwiony, z którego wywodzi się roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia na podstawie przepisów o nienależnym świadczeniu albo niekiedy na podstawie czynu niedozwolonego. Ponieważ obowiązujący w chwili wytoczenia niniejszego powództwa kodeks postępowania cywilnego (tzn. w brzmieniu obowiązującym po wejściu w życie ustawy z dnia 20 lipca 1950 r.) nie zawierał żadnego przepisu, który by normował omawiane zagadnienie, przeto dłużnik mógł dochodzić swego roszczenia z powodu nie usprawiedliwionej egzekucji tylko w drodze osobnego procesu. Stan prawny uległ zmianie z dniem 1 stycznia 1965 r., tj. z chwilą wejścia w życie nowego kodeksu postępowania cywilnego. Kodeks ten daje pozwanemu możność, w razie uchylenia lub zmiany wyroku, któremu nadany został rygor natychmiastowej wykonalności, uzyskania w jeszcze toczącym się procesie orzeczenia o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia albo o przywrócenie poprzedniego stanu (art. 338 § 1 k.p.c.). Przepis art. 388 § 1 k.p.c. (podobnie jak przepis art. 415 i 422 § 1 k.p.c., dotyczące restytucji w razie uchylenia lub zmiany prawomocnego wyroku w drodze skargi o wznowienie postępowania lub rewizji nadzwyczajnej), jako przepis procesowy, nie uchylił przepisów prawa materialnego o świadczeniu nienależnym i nie wyłącza stosowania tych przepisów w sprawie o zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia albo o przywrócenie stanu poprzedniego. Pogląd taki wypowiedział już Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25.IX.1965 r. w sprawie I PR 372/65.Podstawę materialnoprawną do żądania zwrotu spełnionego świadczenia, gdy podstawa prawna świadczenia odpadła, stanowił pod rządem kodeksu postępowania art. 129, a pod rządem kodeksu cywilnego stanowi art. 410. Zwrot tego rodzaju nienależnego świadczenia następuje według przepisów o niesłusznym bądź bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 133 k.z. i art. 410 § 1 k.c.). Stosownie zaś do tych przepisów (art. 127 k.z. i art. 409 k.c.) obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.Sąd Powiatowy, nie prowadząc dowodów na okoliczność, że pozwany zużył uzyskaną sumę pieniężną na cele konsumpcyjne, nie dopuścił się uchybienia procesowego, które mogło wpłynąć na wynik sprawy. Nawet bowiem zakładając, że pozwany zużył uzyskaną korzyść w sposób przez siebie opisany i że nie jest już wzbogacony, nie zachodzi w danym wypadku wygaśnięcie obowiązku zwrotu, gdyż pozwany zużywając korzyść, powinien był się liczyć z obowiązkiem zwrotu. Jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 1.IV.1953 r. w sprawie 1 C 131/53, strona, która egzekwuje świadczenie zasądzone natychmiast wykonalnym nieprawomocnym wyrokiem, musi się liczyć z tym, że będzie obowiązana do zwrotu, jeżeli sprawa zostanie ostatecznie rozstrzygnięta na jej niekorzyść.Pozwany, w świetle okoliczności niniejszej sprawy, powinien był szczególnie liczyć się ze wspomnianym obowiązkiem, jeśli się zważy, że otrzymał należność z wyroku - według jego własnych twierdzeń - dopiero pod koniec grudnia 1960 r., wydatkował więc uzyskaną sumę najwcześniej na początku roku 1961, kiedy już wiedział, że Instytut nie godzi się z treścią rozstrzygnięcia i będzie dochodził jego zmiany. Ze stanu akt sprawy wynika, że Instytut już 16.XII.1960 r. wniósł o zezwolenie na złożenie zasądzonej kwoty do depozytu do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia, a wniesioną w dniu 24.XII.1960 r. rewizję Instytutu doręczono pełnomocnikowi powoda już w dniu 2.I.1961 r. Nawiązując do przedstawionych przez Sąd Wojewódzki - w związku z zagadnieniem prawnym - wątpliwości, należy stwierdzić, że żądanie przez jednostkę uspołecznioną zwrotu spełnionego świadczenia, jeżeli podstawa prawna świadczenia po jego spełnieniu odpadła, stanowi realizację ciążącego na niej obowiązku szczególnej ochrony mienia społecznego, nie może być więc uznane za sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem przysługującego jej prawa lub z zasadami współżycia społecznego w PRL - niezależnie od tego, czy chodzi o zwrot świadczenia, którego dochodzenie w procesie ustawodawca w sposób szczególny uprzywilejował (np. o roszczenia alimentacyjne, ze stosunku pracy). Odstępstwo od tej zasady mogłyby usprawiedliwić jedynie jakieś szczególne, wyjątkowe okoliczności. Do takich okoliczności nie można jednak zaliczyć samej sytuacji majątkowej zobowiązanego do zwrotu, jak to sugeruje Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego pytania prawnego.Takich wyjątkowych okoliczności w rozpoznawanej sprawie oczywiście brak. Pozwany jest wysoko kwalifikowanym fachowcem (magister inżynier chemii) i miał - jak wynika z akt sprawy - możliwość podjęcia zatrudnienia w innych instytucjach. Fakt, że pozwany od kilku lat nie podejmuje stałego zatrudnienia (poza pracami zleconymi) w swoim zawodzie i studiuje w tym czasie filologię romańską, a zatem pozbawia się sam wyższych dochodów, nie może obciążać swymi następstwami strony powodowej.Z tych przeto względów rewizja pozwanego z braku uzasadnionych podstaw podlega oddaleniu (art. 387 k.p.c.). Przyznanie powodowemu Instytutowi od pozwanego zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego uzasadniają przepisy art. 393 § 1 k.p.c. w związku z art. 98 i 108 § 1 k.p.c.