I CR 356/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wiszniewski. Sędziowie: R. Czarnecki (sprawozdawca), J. Pomorski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej w K. przeciwko Danucie K. z domu H. i Włodzimierzowi Sz. o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 16 kwietnia 1961 r. oraz zażalenia pozwanych na postanowienie z dnia 30 maja 1964 r.,zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż umowa o przelew wierzytelności w wysokości 62.000 zł z odsetkami, zawarta w dniu 15 września 1960 r. między Danutą H. obecnie K. a Włodzimierzem Sz., jest nieważna.Uzasadnienie faktyczneW dniu 18.IX.1959 r. Wydział Finansowy DRN w K. wydał na podstawie art. 101 dekretu z 28.I.1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych (Dz. U. Nr 21, poz. 84) decyzję o zajęciu wierzytelności. Z decyzji tej wynika, że Danuta K. (wówczas H.) jest dłużnikiem egzekwowanym Skarbu Państwa, przy czym dług jej wyraża się sumą 216.283 zł. Stosownie do wspomnianej decyzji nastąpiło zajęcie wierzytelności K., należnej jej między innymi od Janiny S. z tytułu udziału w cegielni. Następnie w dniu 15.III.1960 r. Janina S. zobowiązała się zapłacić K. z tytułu rozliczenia umowy spółki (cegielni) sumę 65.00 zł, a w dniu 15.IX.1960 r. K. przelała tę wierzytelność do wysokości 62.000 zł na rzecz Włodzimierza Sz.Skarb Państwa wystąpił na podstawie art. 288 i nast. k.z. przeciwko K. i Sz. o uznanie - w stosunku do Skarbu Państwa - umowy o przelew za bezskuteczną.Na skutek cofnięcia pozwu względem K. postępowanie w stosunku do niej uległo umorzeniu.W stosunku zaś do Sz. Sąd Wojewódzki ustalił, że nabył on wierzytelność pod tytułem odpłatnym i ani nie wiedział, ani nie mógł był wiedzieć, że K. zawarła z nim umowę o przelew ze świadomością pokrzywdzenia Skarbu Państwa. Dlatego Sąd Wojewódzki oddalił powództwo w stosunku do Sz. i zasądził od Skarbu Państwa na rzecz obu pozwanych zwrot kosztów procesu w kwocie 2.400 zł.Skarb Państwa zaskarżył ten wyrok rewizją, a pozwani wnieśli o sprostowanie i wykładnię wyroku co do kosztów procesu, postanowienie zaś oddalające wniosek zaskarżyli zażaleniem.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Powołany wyżej dekret z 28.I.1947 r. normuje egzekucję, przewidzianą w tym dekrecie, w zasadzie w sposób wyczerpujący. W myśl art. 18 powołanego dekretu, w wypadkach w nim nie unormowanych stosuje się odpowiednie przepisy o postępowaniu podatkowym. Oznacza to, że w takich wypadkach nie mają zastosowania przepisy części drugiej kodeksu postępowania cywilnego, regulującej postępowanie egzekucyjne i zabezpieczające, wobec czego o wykładni przepisów dekretu nie rozstrzyga wykładnia przepisów części drugiej kodeksu postępowania cywilnego.Przystępując do wykładni przepisów dekretu, należy podnieść, że art. 154 i nast. dotyczą egzekucji z pożytków i dochodów z nieruchomości przez zarząd przymusowy.Zgodnie z art. 159 ust. 3, dłużnik od pewnego momentu "nie może" już zbywać nieruchomości. Art. 159 ust. 4 przewiduje jednak skutek naruszenia tego przepisu, głosi mianowicie, że zbycie nieruchomości nie ma wpływu na dalsze postępowanie egzekucyjne. Powołany przepis na tę treść normatywną, że dalsze czynności egzekucyjne są ważne tak w stosunku do dłużnika (zbywcy), jak i w stosunku do nabywcy, nabywca zaś może uczestniczyć w postępowaniu w charakterze dłużnika.Art. 101 i nast. dekretu mają na względzie egzekucję z wierzytelności pieniężnych i innych praw majątkowych. Art. 101 ust. 1 lit. a) stanowi, że dłużnikowi egzekwowanemu "nie wolno" rozporządzać zajętą sumą. Z kolei art. 124 i nast. regulują egzekucję z udziałów w spółkach. Otóż według art. 130 dłużnikowi egzekwowanemu również "nie wolno", po zajęciu udziału o spółce, rozporządzać prawami związanymi z zajętym udziałem. Art. 101 ust. 1 lit. a), a także art. 130 zawierają więc zakaz ("nie wolno") rozporządzania: w pierwszym wypadku - zajętą wierzytelnością, w drugim - prawami. Inaczej niż gdy chodzi o egzekucję z pożytków i dochodów z nieruchomości przez zarząd przymusowy - dekret nie zawiera przepisu, który by normował skutek przekroczenia wspomnianego zakazu.Zakaz rozporządzania zajętą wierzytelnością oznacza zakaz dokonania czynności prawnej (w tym także zawarcia umowy), której przedmiotem jest rozporządzenie zajętą wierzytelnością. Skoro dekret nie reguluje inaczej skutku przekroczenia zakazu rozporządzenia zajętą wierzytelnością, a czynność prawna mająca za przedmiot takie rozporządzenie pozostaje w sprzeczności z art. 101 ust. 1 lit. a), czyli jest sprzeczna z ustawą - to na mocy art. 41 p.o.p.c. czynność prawna, o której mowa, dotknięta jest nieważnością. Stąd również i umowa o przelew zajętej wierzytelności przedstawia się jako nieważna.Stanowisko co do nieważności umowy o przelew, której przedmiotem jest rozporządzenie zajętą wierzytelnością, harmonizuje z przepisami dekretu i ustaw. Jeśli chodzi o dekret, to kształtuje on skutek zajęcia wierzytelności w ten sposób, że uprawnia wydział finansowy do wykonywania wszelkich praw dłużnika egzekwowanego w celu poszukiwania zajętej wierzytelności (art. 120 ust. 1), a gdy jej ściągnięcie natrafia na przeszkody - nawet do sprzedaży zajętej wierzytelności (art. 122 ust. 1). Co się zaś tyczy ustaw, to brak jest przepisów, które by przewidywały ochronę nabywcy wierzytelności na podstawie umowy dotkniętej nieważnością.W szczególności do takich przepisów nie należą art. 288 i nast. k.z., mają one bowiem na względzie wyłącznie wypadki, w których zostały dokonane czynności prawne.To, co powiedziano wyżej, prowadzi do wniosku, że w sprawie niniejszej Skarbowi Państwa nie przysługiwało powództwo przewidziane w art. 288 i nast. k.z. Natomiast Skarb Państwa ma interes prawny w domaganiu się na podstawie art. 3 k.p.c. deklaratoryjnego ustalenia, że umowa o przelew wierzytelności między K. a Sz. dotknięta jest nieważnością, i to również w procesie, w którym powaga rzeczy osądzonej nie obejmuje K.Zakaz art. 329 § 1 k.p.c. nie stosuje się do Skarbu Państwa. Dlatego rzeczą Sądu Wojewódzkiego było rozważyć, jakie usprawiedliwione żądanie wynika z przytoczonej przez Skarb Państwa i ustalonej w sprawie podstawy faktycznej. Skoro Sąd Wojewódzki tego zaniechał, a należało orzec, że umowa jest dotknięta nieważnością, to naruszył prawo materialne, co z kolei powoduje, że Sąd Najwyższy władny jest orzec co do istoty sprawy. Wyrok ulega więc zmianie przez dokonanie wyżej przytoczonego ustalenia.Co się tyczy zażalenia pozwanych, to postanowienie o umorzeniu postępowania w stosunku do K. było orzeczeniem kończącym sprawę w instancji. W myśl art. 109 § 1 k.p.c. w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji sąd rozstrzygnie również o kosztach. Dlatego już w tym postanowieniu Sąd Wojewódzki powinien był orzec o kosztach procesu między Skarbem Państwa a K., a w wyroku tylko między Skarbem Państwa a Sz. Ponieważ zaś Sąd Wojewódzki w wyroku orzekł o kosztach procesu między Skarbem Państwa a obydwoma pozwanymi, to już z tego względu powinien był orzec o kosztach między Skarbem Państwa a każdym z pozwanych.Jednakże pozwani nie zaskarżyli orzeczenia o kosztach procesu (także co do nie uwzględnionej opłaty skarbowej), ograniczyli się zaś do wniosku o sprostowanie i wykładnię. Tymczasem uchybienie Sądu Wojewódzkiego nie ograniczało się do niedokładności lub oczywistej omyłki. Ponieważ wykładnia może tylko tłumaczyć sentencję, natomiast nie może jej uzupełniać, omawiane uchybienie nie ulegało usunięciu również i w tej drodze.Ostatecznie więc postanowienie Sądu Wojewódzkiego oddalające wniosek o sprostowanie i wykładnię (wbrew jego sentencji pozwani nie wnosili o uzupełnienie wyroku ze względu na upływ stosownego terminu) okazało się trafne, wobec czego zażalenie pozwanych na to postanowienie nie mogło odnieść skutku.