I CR 564/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: R. Czarnecki, J. Krajewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Feliksa F. przeciwko Ogólnopolskiemu Zrzeszeniu Prywatnego Przemysłu Chemicznego, Metalowego i Różnych w W. o ustalenie prawa, na skutek rewizji powoda od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 25 września 1964 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód jako współwłaściciel prywatnego przedsiębiorstwa przemysłowego był członkiem Ogólnopolskiego Zrzeszenia Prywatnego Przemysłu Chemicznego i w związku z tym ciążył na nim obowiązek płacenia przewidzianych statutem tej instytucji składek członkowskich. Wobec zalegania z płaceniem składek Zrzeszenie wszczęło przeciwko niemu egzekucję celem zrealizowania swojej należności.W pozwie z dnia 10.XII.1963 r. dłużnik domagał się ustalenia, że dochodzona należność ze względu na przedawnienie roszczenia wygasła.Sąd Powiatowy przekazał sprawę w trybie art. 111 d.k.p.c. Sądowi Wojewódzkiemu do rozpoznania, wysuwając wątpliwości co do istnienia drogi sądowej w tym zakresie.Sąd Wojewódzki odrzucił pozew, reprezentując pogląd, że w sprawie zachodzi brak drogi sądowej. Skoro - według stanowiska Sądu Wojewódzkiego - zgodnie z przepisem art. 78 pr. przemysłowego ściąganie zaległych składek odbywa się w drodze egzekucji administracyjnej, to wszelkie decyzje zmierzające do umorzenia egzekucji mogą być podejmowane wyłącznie przez organy administracji.W skardze rewizyjnej powód domaga się uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do merytorycznego rozstrzygnięcia, wyrażając zapatrywanie, że powództwo o ustalenie, iż roszczenie wygasło, jest dopuszczalne nawet wtedy, gdy egzekucja należy do organów administracyjnych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Problem stanowiący przedmiot niniejszych rozważań dotyczy stosunku egzekucji sądowej do egzekucji administracyjnej, który wobec przekazania w wielu wypadkach orzeczeń sądowych do realizacji w drodze egzekucji administracyjnej, a także niektórych aktów administracyjnych do egzekucji sądowej nasuwa - przy braku wyraźnych przepisów określających kompetencje obu organów - szereg wątpliwości. Do takich należy niewątpliwie problem obrony cywilnej przed egzekucją administracyjną.Wbrew wyrażonemu w zaskarżonym orzeczeniu zapatrywaniu podział kompetencji wymienionych organów nie przebiega w sposób wyłączający obronę sądową, gdy realizacja orzeczenia została przekazana na drogę administracyjnego postępowania egzekucyjnego.Przykład negujący słuszność tezy Sądu Wojewódzkiego stanowi ustawa z dnia 6.VI.1958 r. o ściąganiu należności Państwa z tytułu najmu lokali (Dz. U. Nr 35, poz. 156), która mimo przekazania ściągania tych należności w trybie egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych daje dłużnikowi prawo obrony przed tą egzekucją w formie powództwa o ustalenie, że należność w całości lub części nie istnieje albo uległa przedawnieniu (art. 3).Istnieje zatem inne kryterium dopuszczalności obrony. Z zasady prymatu egzekucji sądowej wynika konsekwencja, że przed jej skutkami nigdy nie można się bronić w drodze postępowania administracyjnego.Na tle zasady ścisłego rozgraniczenia kompetencji sądów i władz administracyjnych nie może również budzić wątpliwości teza, że jeżeli podstawę egzekucji stanowi tytuł egzekucyjny pochodzący od władzy administracyjnej, to do orzekania o tym, czy zobowiązanie wygasło lub nie może być egzekwowane, powołana jest władza administracyjna, gdy chodzi o wykładnię zarówno prawa cywilnego, jak i prawa administracyjnego.Stanowisko takie znalazło wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego (C II 739/1934 i C III 429/36). Również obecnie brak podstaw do zmiany tego stanowiska.Problem sprowadza się zatem do sytuacji, gdy tytuł egzekucyjny w stosunku do roszczeń cywilnoprawnych pochodzi od organu, który nie jest władzą administracyjną, i zostaje skierowany do realizacji w drodze egzekucji administracyjnej. Przytoczony przykład z ustawy z 6.VI.1958 r. wskazuje, że obowiązujące ustawodawstwo dopuszcza obronę w postaci powództwa o ustalenie przed egzekucją administracyjną, gdy roszczenie ma charakter cywilnoprawny (komorne) i gdy tytuł egzekucyjny nie pochodzi od władzy administracyjnej (administracja domu). Ponieważ powołana ustawa nie stanowi w naszym ustawodawstwie wypadku odosobnionego (por. rozp. Rady Min. z dnia 2.XI.1945 r. o służbie w Przedsiębiorstwie "Polskie Koleje Państwowe" - Dz. U. Nr 52, poz. 209; rozp. z dnia 28.VI.1955 r. o przymusowym ściąganiu niektórych należności państwowych - Dz. U. Nr 32, poz. 193; rozp. z dnia 9.XI.1958 r. w sprawie powierzenia niektórym wierzycielom prowadzenia egzekucji administracyjnej przez zajęcie wynagrodzenia za pracę - Dz. U. Nr 3, poz. 8), można mówić o pewnej zasadzie występującej w systemie obowiązującego prawa.W związku z tym wyłania się zagadnienie charakteru prawnego Ogólnopolskiego Zrzeszenia Prawnego Przemysłu Chemicznego oraz charakteru ściąganych od członków składek.Stosownie do art. 71 prawa przemysłowego zadania zrzeszenia przemysłowego i jego ustrój wewnętrzny określa statut. W myśl zaś § 2 statutu zatwierdzonego przez Prezesa Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości decyzją z dnia 22.5.1951 r. Ogólnopolskie Zrzeszenie Prywatnego Przemysłu jest osobą prawa publicznego, a według § 5 statutu jednym z celów Zrzeszenia jest współdziałanie z władzami państwowymi w dostosowaniu działalności przemysłu prywatnego do wytycznych gospodarczej polityki Państwa. Cele te osiąga zrzeszenie między innymi przez wykonywanie funkcji zleconych przez władze państwowe oraz udzielanie członkom pomocy w zakresie zaspokajania gospodarczych potrzeb zrzeszonych. W związku z różnolitym charakterem funkcji Zrzeszenia, uchwała połączonych Izb Karnej i Cywilnej z dnia 14.II.1964 r. (IV KO 52/62 - OSN KW nr 5/1964) dzieli te funkcje na takie, które wchodzą w zakres zarządu państwem, i takie, które mają charakter cywilnoprawny. Gdyby zatem tytuł egzekucyjny wiązał się z czynnościami wchodzącymi w zakres zarządu państwowego zrzeszenia, a jego realizacja była przekazana do egzekucyjnego postępowania administracyjnego, to obrona przed egzekucją w trybie powództwa o ustalenie byłoby z zasad wyżej przedstawionych niedopuszczalna.Odmiennie natomiast przedstawiałoby się zagadnienie w razie wydania tytułu egzekucyjnego przez Zrzeszenie w ramach funkcji o charakterze cywilnoprawnym, wtedy bowiem mogłaby zachodzić sytuacja unormowana powołaną ustawą z dnia 6.VI.1958 r.Pozostaje zatem do rozstrzygnięcia problem charakteru prawnego składek członkowskich Zrzeszenia.Charakter należności jako cywilnej lub administracyjnej zależny od tego, czy stosunek pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem kształtuje się bądź między równorzędnymi partnerami, bądź też wskutek urzeczywistnienia nakazu lub zakazu organów władzy lub administracji państwowej. Ściąganie składek nie wiąże się z prawnopubliczną działalnością Zrzeszenia, z drugiej zaś strony wynikają one ze stosunku członka do własnej organizacji branżowej. Stanowią one zatem należność cywilnoprawną, wobec czego również funkcja Zrzeszenia polegająca na ich ściąganiu nie ma charakteru publicznoprawnego.Nie ma zatem przeszkód do analogicznego dopuszczenia obrony przed egzekucją administracyjną tych świadczeń w formie powództwa o ustalenie, tak jak to uczyniono w cytowanej ustawie z dnia 6.VI.1958 r.Wyłania się jednak dalszy problem. Przytoczone ustawy dopuszczają powództwo o ustalenie nieistnienia prawa expressis verbis, gdy tymczasem wśród przepisów prawa przemysłowego brak odpowiedniej normy.Różnica redakcyjna tych aktów normatywnych może nasuwać wątpliwość, czy brak wyraźnej normy w prawie przemysłowych dopuszczającej obronę przed egzekucją administracyjną wyłącza powództwo z art. 3 d.k.p.c.Na postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi negatywnej.Przepisy ustawy z dnia 6.VI.1958 r. wiążą z powództwem o ustalenie wiele innych skutków, jak np. wstrzymanie egzekucji (art. 5). Unormowanie ustawy] wskazuje, iż wzmiankę o dopuszczalności powództwa uczyniono nie dlatego, żeby w w przeciwnym razie było ono niedopuszczalne, ale dlatego, że ustawodawca zamierzał wprowadzić szereg ograniczeń niezbędnych dla zapewnienia szybszej realizacji tytułów egzekucyjnych. Należy dojść do wniosku, że powództwo przewidziane w art. 3 ustawy z dnia 6.VI.1958 r. o ściąganiu należności Państwa z tytułu najmu lokali jest tylko szczególnym wypadkiem powództwa z art. 3 d.k.p.c.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że w razie skierowania do egzekucji administracyjnej tytułu egzekucyjnego pochodzącego od wierzyciela, który nie jest organem władzy lub administracji państwowej, dłużnikowi przysługuje obrona przed taką egzekucją w drodze powództwa o ustalenie, że należność nie istnieje albo że uległa przedawnieniu (art. 3 d.k.p.c.).Z powyższych zasad orzeczono jak w sentencji (art. 384 d.k.p.c.).