III CO 18/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: F. Błahuta (sprawozdawca), J. Majorowicz, W. Bryl, J. Ignatowicz (współsprawozdawca), S. Gross, J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zenony W. o stwierdzenie praw do spadku po Walerii L., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy do rozstrzygnięcia:"Jeżeli nie wszyscy z dotychczasowych spadkobierców ustawowych tego samego spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. zachowali prawo dziedziczenia należącego do tego spadku gospodarstwa rolnego, to czy w takim wypadku:a) przedmiotem nowego dziedziczenia są tylko zwolnione udziały w gospodarstwie rolnym, czy także nie zwolnione?b) komu przypada gospodarstwo rolne lub zwolnione udziały: czy tylko tym spadkobiercom, którzy nimi byli według przepisów dotychczasowych i zachowali prawo dziedziczenia stosownie do przepisów § 1 i 2 art. LVI przep. wpr. k.c., czy także powołanym z ustawy według przepisów art. 1059-1062 k.c. i odpowiadającym w dniu 5 lipca 1963 r. określonym w tych przepisach warunkom choć przed dniem 5 lipca 1963 r. nie byli spadkobiercami tego spadku?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych zasadę następującą:Jeżeli spadek otworzył się przed dniem 5 lipca 1963 r., a niektórzy ze spadkobierców powołanych do dziedziczenia według przepisów dotychczasowych nie zachowali prawa dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego (art. LVI § 1 i 2 przep. wpr. k.c.), gospodarstwo przypada - w częściach przewidzianych w prawie obowiązującym w chwili otwarcia spadku - bądź pozostałym spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia, bądź też tym spadkobiercom oraz innym osobom przewidzianym w art. 1059-1062 k.c., które poprzednio do spadku powołane nie były. Uzasadnienie faktyczneWedług przepisu § 1 art. LV przep. wprow. k.c., do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego stosuje się przepisy tego kodeksu, o ile artykuły LVI i nast. nie stanowią inaczej. Jednym z tych przepisów wprowadzających odchylenia od zasady wypowiedzianej w § 1 art. LV jest norma z art. LVI, dotycząca spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r.Z przepisów § 1 i 2 art. LVI w związku z § 1 art. LV przep. wprow. k.c. wynika, że nabyte przed dniem 5 lipca 1963 r. - na podstawie przepisów obowiązujących w chwili otwarcia spadku - prawa do spadkowego gospodarstwa rolnego pozostają w mocy lub wygasają zależnie od tego, czy spadkobiercy odpowiadają wymienionym w § 1 i 2 art. LV warunkom zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W tym względzie przepisy są jasne i nie nasuwają wątpliwości.Natomiast niejednolitość poglądów co do wykładni § 1 i 2 art. LV przep. wprow. k.c. zarysowała się w tych wypadkach, gdy nie wszyscy spadkobiercy, którzy nabyli spadek otwarty przed dniem 5 lipca 1963 r., zachowali prawo dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego. Wówczas bowiem wymaga rozstrzygnięcia po pierwsze problem, czy ma miejsce ponowne dziedziczenie całości gospodarstwa należącej do spadku, czy tylko zwolnionych udziałów, i po drugie problem, komu przypada gospodarstwo spadkowe lub zwolnione udziały, a mianowicie czy tylko dotychczasowym spadkobiercom zachowującym prawo dziedziczenia, czy także innym osobom, które przed dniem 5 lipca 1963 r. nie były powołane do spadku. Wyrazem istniejących wątpliwości co do rozwiązania powyższych zagadnień jest właśnie postawione przez zwykły skład Sądu Najwyższego przytoczone w sentencji niniejszej uchwały pytanie prawne.Jeśli idzie o zagadnienie, czy w razie niezachowania prawa dziedziczenia przez niektórych z dotychczasowych spadkobierców następuje tylko dodatkowe dziedziczenie zwolnionych udziałów, czy też przeciwnie, ponowne dziedziczenie należącego do spadku gospodarstwa rolnego, to Sąd Najwyższy w uchwale zwykłego składu z dnia 3 lutego 1965 r. (III CO 71/64) wypowiedział się za dodatkowym dziedziczeniem zwolnionych udziałów. Stanowisko to nie jest trafne.Poddanie dziedziczenia spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r., w części dotyczącej gospodarstwa rolnego, działaniu przepisów szczególnych kodeksu cywilnego z uwzględnieniem odchyleń zawartych w przepisach przechodnich (art. LV i LVI przep. wprow. k.c.) nie może być rozumiane inaczej, jak ponowne dziedziczenie gospodarstwa rolnego należącego do takiego spadku. W przepisach przechodnich, nakazujących stosowanie nowych przepisów do dziedziczenia gospodarstw rolnych wchodzących w skład spadków wcześniej otwartych, nie ma żadnej wzmianki, która by dawała podstawę do wniosku, że w razie niezachowania prawa dziedziczenia przez niektórych z dotychczasowych spadkobierców nowe dziedziczenie ogranicza się do zwolnionych udziałów. W braku takiej wzmianki czy zastrzeżenia nie ulega wątpliwości, że z dniem 5 lipca 1963 r. spadek w części dotyczącej gospodarstwa rolnego otwiera się niejako na nowo i następuje nowe jego dziedziczenie, a nie tylko dziedziczenie dodatkowe zwolnionych udziałów. Zagadnienie to nie jest kwestią tylko teoretyczną, gdyż ma wpływ na wysokość udziałów osób zachowujących prawo dziedziczenia, zależnie bowiem od okoliczności poszczególnego wypadku i przyjętego rozwiązania wysokość ta może być różna.Z rozważanym wyżej zagadnieniem wiąże się ściśle drugie postawione przez zwykły skład Sądu Najwyższego zagadnienie, a mianowicie, kto w tym ponownym dziedziczeniu gospodarstwa rolnego bierze udział w razie niezachowania prawa dziedziczenia przez niektórych z dotychczasowych spadkobierców: czy więc gospodarstwo rolne przypada wówczas zawsze tylko dotychczasowym spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia, czy też, zależnie od okoliczności, wchodzą również w rachubę i dziedziczą także inne osoby, dotychczas nie powołane do spadku.Pogląd wyłączający inne osoby ma swe źródło przede wszystkim w założeniu, że ustawa, posługując się terminem "zachowanie prawa dziedziczenia", ma na myśli w każdym z przepisów przechodnich jedynie tych spadkobierców, którzy zgodnie z przepisami obowiązującymi w chwili otwarcia spadku nabyli przed dniem 5 lipca 1963 r. należące do spadku gospodarstwo rolne.Wspomniane założenie jest błędne, analiza bowiem norm zawartych w art. LVI i nast. przep. wprow. k.c. wykazuje, że z wyjątkiem przepisów § 1 art. LVI, art. LVII i LXII terminu "zachowanie praw dziedziczenia" użył ustawodawca zarówno w stosunku do dotychczasowych spadkobierców, jak i do osób, które przed dniem 5 lipca 1963 r. nie były powołane do spadku. O takim podwójnym lub szerokim znaczeniu termin "zachowanie" świadczy najdobitniej treść art. LVIII przep. wprow. k.c. Gdyby "zachowanie prawa dziedziczenia" obejmowało w tej normie tylko dotychczasowych spadkobierców, to przewidziane w tym przepisie postanowienie uzupełniające w razie niezachowania prawa dziedziczenia przez wszystkich dotychczasowych spadkobierców ustawowych lub testamentowych musiałoby wskazywać zawsze Skarb Państwa jako spadkobiercę. Tymczasem z całokształtu przepisów przechodnich dotyczących spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. wynika w sposób oczywisty intencja ustawodawcy ograniczenia możliwości dziedziczenia przez Skarb Państwa do sytuacji zupełnie wyjątkowych. Poza tym tego rodzaju wykładnia nie dałaby się pogodzić zarówno z przepisami art. 1063 § 1 k.c., jak i art. 1065 k.c.W takim też szerokim znaczeniu występuje wyraz "zachowanie" w § 2 art. LVI przep. wprow. k.c. Przepis ten oznacza po pierwsze, że spadkobiercy, którzy stosownie do przepisów obowiązujących w chwili otwarcia spadku, nabyli spadek, a nie mogą powołać się na przepis § 1 art. LVI, zachowują prawo dziedziczenia, czyli - innymi słowy - dziedziczą nadal gospodarstwo rolne należące do spadku, jeżeli w dniu 5 lipca 1963 r. odpowiadają warunkom określonym w art. 1059-1062 k.c. Po drugie, z przepisu tego wynika, że z dniem 5 lipca 1963 r. dziedziczyć mogą gospodarstwo rolne również osoby nie powołane dotychczas do spadku, jeżeli stosownie do przepisów art. 1059-1062 k.c. są teraz powołane i mają w tym dniu wymagane warunki dziedziczenia.Rozważanie powyższe prowadzi do wniosku, że - w związku z bezpośrednim działaniem nowych przepisów szczególnych do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. - spadek taki w części dotyczącej gospodarstwa rolnego podlega z tym dniem nowemu dziedziczeniu, w którym w razie niezachowania praw dziedziczenia przez niektórych dotychczasowych spadkobierców biorą udział:a)dotychczasowi spadkobiercy, którzy odpowiadają w dniu 5 lipca 1963 r. warunkom określonym w § 1 i 2 art. LVI przep. wprow. k.c.,b)prócz dotychczasowych spadkobierców zachowujących prawo dziedziczenia dziedziczą razem z nimi gospodarstwo rolne te osoby nie powołane przed dniem 5 lipca 1963 r., które wskutek utraty prawa dziedziczenia przez jednego lub niektórych z dotychczasowych spadkobierców są teraz powołane w ich miejsce stosownie do przepisów art. 1059-1062 k.c. i odpowiadają w dniu 5 lipca 1963 r. określonym w tych przepisach warunkom.W razie dziedziczenia z ustawy, powołanie w miejsce spadkobiercy, który utracił prawo dziedziczenia innych osób, zachodzi w następujących wypadkach:Jeżeli spadek według przepisów obowiązujących w dniu jego otwarcia przypadł z ustawy dzieciom spadkodawcy i małżonkowi lub tylko dzieciom, prawa zaś dziedziczenia nie zachowały niektóre z dzieci, to w miejsce dziecka tracącego prawo wstępują stosownie do przepisów art. 1060 § 2 k.c. w związku z art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. pochodzące z tego dziecka wnuki spadkodawcy, które bezpośrednio przed dniem 5 lipca 1963 r. pracowały w należącym do spadku gospodarstwie rolnym nieprzerwanie co najmniej od roku i dla których ta praca stanowiła główne źródło utrzymania. Gdyby takich zarzutów nie było, gospodarstwo rolne przypada dotychczasowym spadkobiercom zachowującym prawo dziedziczenia.Jeżeli spadek według przepisów obowiązujących w dniu jego otwarcia przypadł z ustawy zstępnym spadkodawcy i małżonkowi, a wszyscy zstępni utracili prawo dziedziczenia, przy czym w miejsce dzieci spadkodawcy nikt nie wstąpił stosownie do przepisu art. 1060 § 2 k.c. w związku z art. LVI § 2 przep. wprow. k.c., to wówczas w miejsce tych zstępnych wstępują stosownie do przepisów art. 1061 k.c. (zdanie drugie) w związku z art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. rodzice spadkodawcy, którzy odpowiadają w dniu 5 lipca 1963 r. określonym w art. 1061 k.c. warunkom, oraz stosownie do przepisów art. 1062 § 2 k.c. w związku z art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. ci spośród rodzeństwa spadkodawcy, którzy spełniają w dniu 5 lipca 1963 r. określony w art. 1962 § 2 k.c. warunek. Gdyby i takich osób (rodziców, rodzeństwa) nie było, to gospodarstwo rolne przypada wyłącznie małżonkowi. W miejsce tracących prawo rodziców lub rodzeństwa nikt nie może wstąpić na podstawie przepisów art. 1059-1062 k.c.Jeżeli spadek przypada z ustawy małżonkowi i zstępnym, a małżonek nie odpowiada warunkom przewidzianym do zachowania prawa dziedziczenia, całe gospodarstwo przypada tym zstępnym spadkodawcy, którzy odpowiadają wspomnianym warunkom. Podobnie ma się rzecz przy dziedziczeniu z ustawy małżonka w zbiegu z rodzicami i rodzeństwem spadkodawcy.Zarówno w wypadkach, gdy gospodarstwo rolne przypada tylko dotychczasowym spadkobiercom, jak i wtedy, gdy prócz nich dziedziczą osoby wstępujące w miejsce tych, którzy stracili prawo dziedziczenia, wysokość udziałów określają przepisy obowiązujące w chwili otwarcia spadku.Przedstawione wyżej rozwiązania odpowiadają - co należy mieć na uwadze - ściśle założeniom, na jakich oparte są pytania postawione przez zwykły skład Sądu Najwyższego. Mianowicie chodzi o sytuacje, w których spadek otwarty przed dniem 5 lipca 1963 r. przypada spadkobiercom ustawowym, a jeden lub niektórzy z nich nie zachowali prawa dziedziczenia, dalej - w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, którego spadkodawca był wyłącznym właścicielem lub współwłaścicielem, ale współwłasność nie miała charakteru współwłasności spadkowej, wreszcie żaden z jego spadkobierców nie zmarł przed dniem 5 lipca 1963 r. Przy tych założeniach nie wchodzi w rachubę przepis art. LVI § 3 przep. wprow. k.c. ani też nie wymaga wyjaśnienia, jakie odchylenie od przedstawionych zasad ponownego dziedziczenia istnieją przy dziedziczeniu testamentowym lub dziedziczeniu częściowo z ustawy, a częściowo z testamentu.Kierując się powołanymi wyżej przesłankami, Sąd Najwyższy w składzie zwiększonym uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad przytoczoną w sentencji uchwały zasadę prawną.