II CR 221/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Państwowego Biura Notarialnego w Nowym Sączu o wpis prawa własności, na skutek rewizji Państwowego Biura Notarialnego od postanowienia Sądu Powiatowego w Gorlicach z dnia 20 listopada 1963 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Gorlicach do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePaństwowe Biuro Notarialne w Nowym Sączu zgłosiło w imieniu nabywcy wniosek do Sądu Powiatowego w Gorlicach o wpis prawa własności połowy nieruchomości jako wspólności ustawowej małżeńskiej Władysława i Stanisławy W. - w miejsce rzymskokatolickiego Kościoła w S., dołączając akt notarialny z 16.XI.1962 r.Sąd Powiatowy w Gorlicach postanowieniem z dnia 20.XI.1963 r. wniosek ten oddalił. Sąd uznał, że proboszcz Rzymskokatolickiego Kościoła w S. nie był legitymowany do sprzedaży, ponieważ działał w imieniu probostwa, a nie Kościoła, oraz że sporna parcela, jako nieruchomość ziemska związku wyznaniowego, przeszła z mocy prawa na własność Państwa, nie wykazano zaś ani w samym akcie, ani we wniosku, że nieruchomość została wyłączona od przejęcia na własność Państwa, do czego potrzebne jest orzeczenie Urzędu do Spraw Wyznań oraz stwierdzenie Prezydium WRN w R. (Wydział do Spraw Wyznań) co do osobowości prawnej Rzymskokatolickiego Kościoła w S., przy czym to zaświadczenie powinno być złożone przed sporządzeniem umowy.Powyższe postanowienie zaskarża rewizją Państwowe Biuro Notarialne w Nowym Sączu, wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Gorlicach do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca, że zastrzeżenia Sądu Powiatowego są częściowo przedwczesne lub nieuzasadnione i że w rezultacie nie usprawiedliwiają oddalenia wniosku o wpis; co najwyżej mogłyby one w pewnej mierze uzasadniać wyznaczenie wnioskodawcy terminu do usunięcia przeszkód do wpisu.Sąd Wojewódzki w Rzeszowie odroczył rozpoznanie sprawy i przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia następujące, budzące poważne wątpliwości zagadnienia prawne:"Jakie dokumenty - ze względu na przepisy art. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 20.III.1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U. Nr 9, poz. 87) oraz art. 45 i 46 prawa o księgach wieczystych - powinien przedstawić proboszcz Kościoła rzymskokatolickiego przy zawieraniu w formie aktu notarialnego umowy o nabycie na rzecz osoby fizycznej (rolnika) nieruchomości wpisanej w księdze wieczystej na rzecz Rzymskokatolickiego Kościoła, aby nie narazić się na odmowę dokonania wpisu bądź na wyznaczenie terminu do usunięcia przeszkody do wpisu, oraz jakich dokumentów powinien wówczas zażądać Sąd Powiatowy powołany do załatwienia wniosku o wpis, jeżeli PBN - poza umową sprzedaży i zezwoleniem kurii diecezjalnej na sprzedaż - innych dokumentów nie załącza i zajmuje stanowisko, że te dokumenty dostatecznie wniosek o wpis nabywcy usprawiedliwiają?"Uzasadnienie prawnePrzejmując sprawę do rozpoznania we własnym zakresie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Na podstawie art. 1 i 2 ustawy z dnia 20.III.1950 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 87) wszystkie nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych przeszły z dniem wejścia w życie ustawy z mocy prawa na własność Państwa.Od przejęcia ustawa wyłączyła nieruchomości rolne stanowiące gospodarstwa rolne proboszczów. Gospodarstwa te Państwo poręcza pełniącym te funkcje duchownym jako podstawę ich zaopatrzenia.Jednocześnie ustawa w art. 4 ust. 2 określiła maksymalne normy obszarowe dla tych gospodarstw. W wypadku gdy gospodarstwo rolne proboszcza te normy przekracza, przejęciu na rzecz Państwa podlega jedynie nadwyżka ponad normę obszarową.Określenie charakteru danej nieruchomości rolnej związku wyznaniowego, a w szczególności określenie, czy nieruchomość taka stanowi tzw. beneficjum proboszcza i w związku z tym nie podlega przejęciu na własność Państwa na podstawie przepisów ustawy o dobrach martwej ręki, bądź też określenie, czy nieruchomość ta stanowi inny majątek związku wyznaniowego - ustawa w art. 5 przekazała Ministrowi Administracji Publicznej (kompetencje w tym zakresie należą obecnie do Urzędu do Spraw Wyznań).Wbrew poglądowi wyrażonemu w rewizji kompetencje Urzędu do Spraw Wyznań nie ograniczają się do wydania jedynie zaświadczenia, że dana nieruchomość znajduje się w osiadaniu probostwa, lecz - jak to wynika wyraźnie z art. 4 pkt 5 - powinno być wydane orzeczenie, czy dana nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne proboszcza.Grunty stanowiące gospodarstwa rolne proboszczów są własnością kościelną i w zakresie obrotu podlegają tym samym normom prawnym co grunty należące do osób fizycznych i osób prawnych nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej.Zbycie takiego gospodarstwa lub jego części przez parafię jako osobę prawną nie wymagało - w świetle przepisów ustawy z dnia 13.VII.1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi - uprzedniego zezwolenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w R. Warunek ten bowiem, zgodnie z art. 6 ust. 1 powołanej ustawy o obrocie nieruchomościami rolnymi, dotyczył sytuacji odwrotnej, a mianowicie takiej, gdy nabywca jest osobą prawną nie należącą do osób wymienionych w ust. 2 art. 6.Również w świetle art. 160 § 2 kodeksu cywilnego zezwolenie właściwego organu państwowego na przeniesienie własności nieruchomości rolnej lub jej części jest konieczne wtedy, gdy własność nieruchomości rolnej lub jej części ma nastąpić na rzecz osoby prawnej - z wyłączeniem wypadków, gdy przeniesienie następuje na rzecz Państwa, rolniczej spółdzielni produkcyjnej, kółka rolniczego albo na rzecz spółdzielczej lub społecznej rolniczej jednostki organizacyjnej.Przepisy ustawy o obrocie nieruchomościami poza koniecznością złożenia przez nabywcę zaświadczenia stwierdzającego posiadanie przez niego wymaganych kwalifikacji rolnych oraz poza ustanowieniem norm maksymalnych nie wprowadziły dalszych warunków.W omawianej sprawie umowa sprzedaży części nieruchomości rolnej przez Tadeusza D., proboszcza parafii Rzymskokatolickiego Kościoła w S., na rzecz Stanisławy W. została zawarta w formie aktu notarialnego w dniu 16.XI.1962 r., a więc pod rządem przepisów ustawy z dnia 13.VII.1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi.W związku z tym przy sporządzeniu aktu notarialnego potrzebne było przedstawienie przez zbywcę - parafię Rzymskokatolickiego Kościoła w S. - orzeczenia Urzędu do Spraw Wyznań stwierdzającego, że dana nieruchomość rolna stanowi gospodarstwo rolne proboszcza, nabywca zaś powinien złożyć zaświadczenie prezydium gromadzkiej rady narodowej stwierdzające posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego.Natomiast jeśli zbycie nastąpiło po wejściu w życie ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 29, poz. 169) i jeśliby w wyniku tego zbycia miał nastąpić podział gospodarstwa zbywcy, to musiałyby być spełnione ponadto warunki przewidziane w art. 2 tej ustawy. Poza tym umowa o podział gospodarstwa nie mogła być zawarta bez wydania decyzji organu do spraw rolnych prezydium właściwej rady narodowej, stwierdzającej, że projekt podziału odpowiada przepisom ustawy.Równocześnie należy zaznaczyć, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19.VII.1963 r. w sprawie ograniczenia podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 36, poz. 208) ustaliło, że w razie zbycia części gospodarstwa rolnego objętego przepisami ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki (Dz. U. Nr 9, poz. 87) podstawowa norma obszarowa dla pozostałej części tego gospodarstwa wynosi 2 ha użytków rolnych.Analogiczne zasady wprowadza nowy kodeks cywilny, przy czym do czasu wydania przez Radę Ministrów rozporządzenia określającego podstawowe i minimalne normy obszarowe oraz organ, którego decyzja o zgodności zamierzonego przeniesienia własności z obowiązującymi przepisami jest potrzebna do przeniesienia własności nieruchomości, obowiązują nadal - zgodnie z art. XV przep. wpr. k.c. - przepisy szczególne lub wykonawcze dotyczące tego przedmiotu, a więc również przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19.VII.1963 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 208).Poza tym należy znać, że do czasu wydania rozporządzenia Rady Ministrów, na podstawie art. 163 k.c. nadal zachował moc art. 4 ustawy z 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych co do uzyskania decyzji organu do spraw rolnych w wypadku, gdyby wskutek przeniesienia własności lub jego części miał nastąpić podział gospodarstwa rolnego. Aczkolwiek bowiem ustawa z dnia 29.VI.1963 r. została uchylona, to jednak z art. 167 k.c. wynika w sposób jednoznaczny, że ustawodawca nadal uzależnia dopuszczalność podziału nieruchomości od uprzedniego uzyskania decyzji właściwego organu państwowego.Szczególne warunki wprowadzone przez ustawodawcę do obrotu nieruchomościami rolnymi nakładają na notariuszy obowiązek żądania odpowiednich zaświadczeń i decyzji. W wypadku zaś niezłożenia przez strony tych dokumentów, powinna nastąpić odmowa sporządzenia aktu (art. 22 prawa o notariacie).Również z mocy art. 45 i 46 prawa o księgach wieczystych na sądzie prowadzącym księgi wieczyste spoczywa - przed dokonaniem wpisu - obowiązek kontroli, czy wszystkie dokumenty wymagane do obrotu nieruchomościami rolnymi zostały do aktu notarialnego załączone.W razie braku tych dokumentów sąd powinien zgodnie z art. 46 prawa o księgach wieczystych wyznaczyć wnioskodawcy odpowiedni termin do usunięcia przeszkody do wpisu.W sprawie quaestionis proboszcz parafii Rzymskokatolickiej Kościoła w S. nie złożył przy zawarciu umowy sprzedaży orzeczenia Urzędu do Spraw Wyznań stwierdzającego, że nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne proboszcza. Dlatego też, chociaż nie można zgodzić się z przyczyn wyżej podanych z wywodami rewizji, za uzasadniony uznać należy zarzut, że postanowienie Sądu Powiatowego odmawiające urządzenia księgi wieczystej i wpisu własności połowy nieruchomości na rzecz małżonków Stanisławy i Władysława W. było przedwczesne. Należało bowiem zażądać od wnioskodawcy Państwowego Biura Notarialnego w Nowym Sączu przedstawienia takiej decyzji. Gdyby decyzja taka, jak również zaświadczenie, że nabywcy mają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, zostały złożone, Sąd nie miałby podstawy do odmowy wpisu, skoro w chwili zawarcia aktu notarialnego nie obowiązywały jeszcze przepisy wymagające spełnienia dalszych przesłanek, jeżeli z powodu przeniesienia nieruchomości lub jego części miałby nastąpić podział gospodarstwa rolnego.Gdyby zaś orzeczenie Urzędu do Spraw Wyznań stwierdziło, że dana nieruchomość nie jest gospodarstwem rolnym proboszcza, to wniosek o wpis musiałby się spotkać z odmową, skoro umowę o przeniesienie własności nieruchomości, która z mocy samego prawa przeszła na rzecz Państwa (art. 1 i 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. - Dz. U. Nr 9, poz. 87), należałoby uznać za nieważną (art. 41 p.o.p.c.).Z tych względów orzeczono jak w sentencji.