III CO 56/64

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zofii Z. przeciwko Katarzynie S., Wacławowi, Zenonowi, Henrykowi i Maksymilianowi S. o stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 22 sierpnia 1964 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c."Czy spadkobierca, który przed dniem 5 lipca 1963 r. objął w posiadanie część gospodarstwa rolnego i posiadał tę część w dniu 5 lipca 1963 r. zachowuje prawo do dziedziczenia tegoż gospodarstwa, choćby to objęcie w posiadanie nie nastąpiło w drodze faktycznego (nieformalnego) działu spadku"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Według przepisu art. LVI § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. o przepisach wprowadzających Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94) zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. zależy nie od samego objęcia w posiadanie przed dniem 5 lipca 1963 r. tego gospodarstwa lub jego części, lecz nadto od tego, by objęcie nastąpiło w drodze faktycznego (nieformalnego) działu spadku.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki, przekazując Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. przytoczone w sentencji niniejszej uchwały zagadnienie prawne, uzasadnił to przekazanie, jak następuje:"Z wyjaśnienia zawartego w Biuletynie Ministerstwa Sprawiedliwości nr 5/63, str. 33 wynika, że istota przepisu art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych polegała nie na tym, czy dokonany był faktycznie podział - lecz czy nastąpiło otrzymanie w posiadanie części lub całości gospodarstwa rolnego. Dla przyjęcia więc przymiotu spadkobiercy istotna jest okoliczność faktycznego objęcia w posiadanie części lub całości gospodarstwa rolnego - choćby faktyczny dział nie nastąpił.Przepis cyt. wyżej art. 24 ust. 2 pkt 1 powtórzony został w swej istotnej treści w obecnie obowiązującym art. LVI § 1 zdanie pierwsze przepisów wprowadzających Kodeks cywilny. Ponieważ cytowany art. LVI uzależnia zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego od objęcia w posiadanie gospodarstwa w pierwszym rzędzie w drodze faktycznych (nieformalnych) działów - wykładnia podana w Biuletynie MS nr 5/63 nasuwa istotne wątpliwości".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sformułowanie art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168), a obecnie - po uchyleniu tej ustawy - w art. LVI § 1 zdanie pierwsze wyraźnie wiąże objęcie posiadania z faktycznym (nieformalnym) działem spadku. Warunkiem zatem zachowania prawa dziedziczenia przewidzianym w tych przepisach jest dokonanie przed dniem 5 lipca 1963 r. faktycznego (nieformalnego) podziału spadku i objęcie go w posiadanie w drodze takiego działu. Decydują tu dwa elementy ściśle ze sobą związane, świadczące o uchyleniu, choć nieważnym, wspólności spadkowej przed 5 lipca 1963 r. odpowiadającym woli spadkobierców. Ten stan rzeczy, połączony niejednokrotnie z pewnymi wzajemnymi świadczeniami i rozliczeniami między spadkobiercami, uznał ustawodawca za wystarczający do zachowania prawa dziedziczenia.W świetle tych rozważań nie jest dopuszczalna wykładnia, która by pomijała wyraźnie podkreślony w przepisie element działu. Z drugiej jednak strony nie ma usprawiedliwionej podstawy do zwężającej lub rygorystycznej interpretacji pojęcia faktycznego (nieformalnego) działu. Nieformalnym działem w rozumieniu omawianych przepisów jest każde nieformalne porozumienie spadkobierców uchylające wspólne posiadanie gospodarstwa rolnego. Może ono nastąpić nie tylko na piśmie, lecz także ustnie, a nawet przez każde inne zachowanie się, które ujawnia wolę w sposób dostateczny (art. 43 p.o.p.c.). Faktycznego (nieformalnego) działu należy dopatrywać się i w takiej sytuacji, gdy objęcie w posiadanie gospodarstwa lub jego wydzielonej części jest tolerowane przez innych spadkobierców, nie spotyka się z ich sprzeciwem i ujawnia dostatecznie wolę uznania tego stanu rzeczy za dział spadku.Wychodząc z tych założeń Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały.