I CR 293/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wiszniewski, J. Pomorski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. przeciwko Marii i Władysławowi małż. H. o ustalenie nieważności umowy przeniesienia własności nieruchomości, na skutek rewizji strony powodowej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 13 marca 1964 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Koszalinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 13 marca 1964 r. Sąd Wojewódzki w Koszalinie oddalił powództwo Skarbu Państwa-Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. o uznanie za nieważną umowy z dnia 20.X.1959 r., mocą której strona powodowa przeniosła na pozwanych Władysława i Marię małż. H. - z zastrzeżeniem prawa powrotu (własność czasowa) - własność nieruchomości położonej w S. przy ul. (...), a składającej się z działki gruntu i domu jednorodzinnego. Wyrok ten Sąd Wojewódzki oparł na następującym stanie faktycznym, ustalonym na podstawie dokumentów i zeznań świadków:Uchwałą z dnia 25.VI.1959 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. postanowiło sprzedać pozwanym dom jednorodzinny i na poczet ceny tego domu zaliczyć wartość mienia pozostawionego przez pozwanych poza granicami Państwa Polskiego. Nieruchomość oszacowana została na kwotę 46.250 zł, wartość zaś gospodarstwa pozostawionego w Związku Radzieckim oceniono na kwotę 25.772 zł.W dniu 20.X.1959 r. strony zawarły umowę sprzedaży, w której między innymi ustalono, że po zaliczeniu kwoty 25.772 zł pozwani zobowiązani są zapłacić powodowi ratalnie 19.454 zł (1.024 zł wpłacono wcześniej). W dniu 23.VI.1961 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. podjęło uchwałę o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego w cyt. wyżej umowie sprzedaży, powołując się na przepisy art. 72 i 76 p.o.p.c., bez wskazania jednak na czym polegał błąd w oświadczeniu woli. Już w toku postępowania prezydium to podjęło dalszą uchwałę z 6.II.1964 r., w której postanowiło uchylić punkt 5 uchwały z 25.VI.1959 r., traktujący o zaliczeniu na poczet ceny wartości mienia pozostawionego za granicą.Mając powyższy stan faktyczny na uwadze, Sąd Wojewódzki uznał przede wszystkim, że uchwała z dnia 5 czerwca 1959 r., stanowiąca podstawę zawarcia umowy, nie została uchylona i że wobec tego strona powodowa nie może się powoływać na takie uchylenie jako na podstawę swego powództwa.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego wymieniona wyżej umowa nie jest także nieważna z samego prawa (art. 41 p.o.p.c.), istota bowiem dokonanej transakcji, tzn. sprzedaż domku jednorodzinnego repatriantom, jest zgodna z obowiązującymi przepisami. Zgodnie też z obowiązującymi przepisami może być zaliczona na rachunek ceny nabycia wartość ich mienia nieruchomego pozostawionego na terenach przyłączonych do Związku Radzieckiego. Wprawdzie pozwani faktu pozostawienia tego mienia oraz jego wartości nie wykazali wymaganym dokumentem (zaświadczeniem wydanym przez PUR), ale w praktyce to rygorystyczne wymaganie było łagodzone. Co najwyżej można by uznać za nieważne postanowienie umowy, które mówi o zaliczeniu na cenę kupna wartości majątku pozostawionego przez pozwanych w Związku Radzieckim, ale okoliczność ta mogłaby prowadzić tylko do uzasadnienia roszczenia strony powodowej o odpowiednią dopłatę, to zaś roszczenie nie jest przedmiotem rozpoznania w sprawie niniejszej.Strona pozwana nie może się też - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - powoływać skutecznie na błąd przy zawarciu umowy, albowiem wolą jej było przenieść własność nieruchomości, o którą chodzi w sprawie, na pozwanych i taką właśnie umowę strony zawarły. Błąd nie może też dotyczyć tego postanowienia umowy, które mówi o zaliczeniu wartości mienia pozostawionego przez pozwanych w Związku Radzieckim na rachunek ceny kupna, gdyż organy strony powodowej wiedziały, w jaki sposób w świetle obowiązujących przepisów należy wykazywać wartość tego mienia i świadomie z tych wymagań zrezygnowały.Wymieniony na wstępie wyrok zaskarżyła strona powodowa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak to wynika z przedstawionych wyżej twierdzeń strony powodowej oraz z wywodów jej rewizji, domaga się ona uznania wymienionej wyżej umowy za nieważną z tej przyczyny, że została zawarta z naruszeniem § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 1957 r. w sprawie sposobu zaliczania na pokrycie ceny nabywanych od Państwa nieruchomości wartości pozostawionego za granicą mienia nieruchomego oraz sposobu ustalania wartości tego mienia (Dz. U. Nr 44, poz. 205), w myśl którego osoba ubiegająca się o takie zaliczenie powinna złożyć urzędowy opis mienia nieruchomego pozostawionego za granicą lub odpis zaświadczenia odszkodowawczego wydanego przez b. Państwowy Urząd Repatriacyjny. Wbrew bowiem temu przepisowi pozwani nie złożyli przy zawieraniu umowy żadnego z tych dokumentów, lecz jedynie poświadczone oświadczenie dwu osób.Takiego stanowiska nie można uznać za trafne. Uchybienie polegające na wykazaniu, czy i jakie mienie pozwani pozostawili za granicą, nie dokumentami przewidzianymi w rozporządzeniu, lecz innymi środkami dowodowymi, nie może stanowić samo przez się przyczyny nieważności czynności prawnej z mocy art. 41 § 1 p.o.p.c., gdyż to uchybienie narusza jedynie przepis o sposobie dowodzenia wymienionych okoliczności, a nie przepis, który określa treść umowy, o jaką chodzi w sprawie.Pozostaje jednak do rozważenia, czy wymieniona umowa byłaby nieważna z mocy art. 41 p.o.p.c., gdyby się okazało, że wbrew treści złożonego przez pozwanych oświadczenia dwu osób nie pozostawili oni za granicą mienia nieruchomego albo że mienie to było mniej warte, aniżeli na podstawie tego oświadczenia strony przyjęły.I na to pytanie należy odpowiedzieć przecząco, sam bowiem fakt, że pozwani nie pozostawili mienia za granicą (lub pozostawili mienie o mniejszej wartości) nie wyłącza zawarcia umowy sprzedaży na ich rzecz nieruchomości państwowej. Co najwyżej przez podanie nieprawdziwych danych co do mienia pozostawionego za granicą pozwani popadliby w kolizję z przepisami § 16 cyt. wyż. rozporządzenia, regulującego między innymi pierwszeństwo przy nabywaniu domów państwowych. Naruszenie jednak zasad pierwszeństwa nabycia domu nie powoduje samo przez się nieważności umowy z samego prawa.Powyższe wyjaśnienia nie oznaczają jeszcze bezpodstawności powództwa, albowiem strona powodowa zgłosiła jako wniosek ewentualny żądanie uznania, że umowa, o którą chodzi w sprawie, utraciła moc na skutek uchylenia się Skarbu Państwa z powodu błędu od swego oświadczenia woli w sprawie sprzedaży wymienionej nieruchomości.Rozpoznając sprawę w tych ramach, należy przede wszystkim stwierdzić, że również i w tym wypadku sam fakt, iż strona powodowa została wprowadzona w błąd co do sposobu udowodnienia przez pozwanych faktu pozostawienia przez nich mienia za granicą, nie mógłby stanowić - z przyczyn wyżej podanych - podstawy uchylenia się od skutków oświadczenia woli. Natomiast w pełni byłoby uzasadnione takie uchylenie się, gdyby strona powodowa została przez pozwanych wprowadzona w błąd co do tego, że pozostawili oni mienie nieruchome za granicą, a więc gdyby stronie powodowej podali oni merytorycznie nieprawdziwe dane. W takim bowiem wypadku strona powodowa zostałaby wprowadzona w błąd co do okoliczności istotnej dotyczącej treści oświadczenia woli, przy czym błąd ten byłby nawet celowo, a więc podstępnie wywołany przez pozwanych. Byłyby więc spełnione wszystkie przesłanki przewidziane nie tylko w art. 72, ale nawet w art. 74 p.o.p.c.Ponieważ Sąd I instancji sprawy pod tym kątem widzenia nie badał, zaskarżony wyrok podlega uchyleniu.Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd I instancji będzie miał na uwadze, że pozwani okoliczności pozostawienia za granicą mienia nieruchomego o wartości przyjętej w umowie dotychczas nie udowodnili, została ona bowiem stwierdzona niezgodnie z wymienionym wyżej § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 44, poz. 205). Ponieważ zaś obowiązek wykazania tej okoliczności spoczywał na nich, na nich też będzie nadal spoczywać ciężar dowodu w sprawie niniejszej (art. 4 p.o.p.c.). Skoro jednak ocena wyników postępowania dowodowego podlega - wobec zawarcia umowy o wszczęcie niniejszego procesu - kontroli sądowej , to pozwani będą mogli powoływać dla udowodnienia wymienionej okoliczności wszelkie dowody przyjęte w postępowaniu cywilnym, rzeczą zaś Sądu I instancji będzie ostateczna ocena tych dowodów.Przy ocenie, czy strona powodowa zachowała roczny termin przewidziany w art. 76 § 2 p.o.p.c., Sąd Wojewódzki będzie miał na uwadze, że wbrew poglądowi wyrażonemu w zaskarżonym wyroku można mówić o dowiedzeniu się o błędzie dopiero wtedy, gdy wiadomość tę powzięli funkcjonariusze Prezydium Powiatowej Rady Narodowej powołani do decydowania, a nie ten urzędnik, który bezpośrednio z powodami umowę zawierał, oraz że uchyleniem się od skutków umowy może być również doręczenie pozwu wszczynającego sprawę niniejszą.Z zasad powyższych Sąd Najwyższy z mocy art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji.