III CR 131/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki. Sędziowie: Z. Wiszniewski (sprawozdawca), J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Julii P., Henryka S., Władysława M., Stefanii M., Marii M. i Heleny B., przeciwko Stefanowi M., Antoninie M. oraz Józefowi M. o ustalenie treści testamentu, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 18 kwietnia 1962 r.,uchylił zaskarżony wyrok i wyrok Sądu Powiatowego w Wadowicach z 25 października 1960 r. sygn. C 207/60 i przekazał sprawę temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie żądali ustalenia, że spadkodawczyni Ewa M. nie rozporządziła w swym testamencie z 18.7.1956 r. niektórymi parcelami i że nieruchomości te podlegają dziedziczeniu ustawowemu. Z akt załączonych do akt sprawy niniejszej wynika, że w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku po Ewie M. sąd spadku odesłał strony na drogę postępowania spornego. Sąd Powiatowy oddalił powództwo, ustalając, co następuje: Ewa M. sporządziła testament, w którym, m. in., wpisane zostało, że testatorka oddaje "czwarte pole, tak zwane »zastawie«, wraz z lasem i łąką", ale nie zostało wpisane, komu zapisuje te grunty. W rzeczywistości jednak spadkodawczyni podyktowała, że grunt ten daje pozwanemu Stefanowi M., a nazwisko jego zostało w testamencie pominięte jedynie przez przeoczenie.Rewizję powodów od tego wyroku Sąd Wojewódzki oddalił wyrokiem z 18.4.1962 r., aprobując pogląd Sądu Powiatowego, i stwierdzając, że Sąd ten ustalił niewadliwie prawdziwą wolę spadkodawczyni.Dnia 18.10.1962 r. (a więc w terminie 6-miesięcznym z art. 399 § 1 k.p.c.) została nadana na pocztę rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości od powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego, oparta na zarzucie naruszenia art. 95 pr. spadk.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, zaznajomiwszy się z oryginałem testamentu Ewy M. z 18.7.1956 r. sporządzonego przez przewodniczącego gromadzkiej rady narodowej, zważył, co następuje:Faktem jest, że w testamencie Ewy M. z 18.7.1956 r. nie została w ogóle wymieniona osoba, na rzecz której testatorka dysponuje "czwartym polem". Chodzi więc o to, czy ta luka może być wypełniona w trybie wykładni powyższego testamentu. Na pytanie to Sądy obu instancji odpowiedziały twierdząco. Rewizja nadzwyczajna zarzuca, że uzupełnienie testamentu na podstawie zeznań świadków było niedopuszczalne. Zarzut ten jest trafny.Przepis art. 95 pr. spadk. nakazuje dążyć do jak najbardziej dokładnego zastosowania się do woli spadkodawcy. Wynika stąd, że przy tłumaczeniu testamentu należy poznać prawdziwą wolę spadkodawcy i w tym celu wolno posługiwać się wszelkimi dowodami. Jednakże zagadnienie to jest w niniejszej sprawie nieaktualne. Tłumaczenie testamentu wchodzi bowiem w rachubę tylko co do tego, co w testamencie znalazło pewien wyraz. Tego zaś, czego testament w ogóle nie zawiera, nie wolno w drodze wykładni wtłaczać do testamentu. Jest więc obojętne, czy intencją Ewy M. było zadysponowanie "czwartym polem" na rzecz Stefana M. oraz czy tak właśnie oświadczyła przewodniczącemu gromadzkiej rady narodowej. Sam bowiem fakt, że testament z 18.7.1956 r. nie mówi w ogóle, komu ma przypaść to "czwarte pole", wyłącza możliwość stwierdzenia czegokolwiek ponad to, że nie zawiera on żadnego rozporządzenia co do owego "czwartego pola". Okoliczność, że luka ta wynikła jedynie z przeoczenia osoby spisującej testament, jest obojętna, skoro w sprawie niniejszej chodziło wyłącznie o ustalenie treści testamentu zwykłego z 18.7.1956 r., sporządzonego w trybie art. 80 § 1 pr. spadk. Luka ta nie może być w żadnym razie wypełniana przez Sąd.Sytuacja byłaby inna, gdyby osoba, której testatorka przeznacza "czwarte pole", oznaczona była nie imieniem i nazwiskiem, lecz np. jakimś określeniem pieszczotliwym. Wówczas wyjaśnienie, kogo spadkodawca miał na myśli, byłoby rzeczą wykładni z art. 95 pr. spadk., chodziłoby bowiem o wytłumaczenie tekstu testamentu. Tam jednak, gdzie tekstu w ogóle nie ma, wykładnia nie wchodzi w rachubę, nie istnieje bowiem przedmiot wykładni.Natomiast nie jest trafny pogląd, jakoby na skutek niewskazania w testamencie osoby spadkobiercy co do "czwartego pola" dziedziczenie "w tej części powinno odbywać się według ustawowego porządku dziedziczenia". Dziedziczenie ustawowe może bowiem zachodzić albo co do całości spadku, albo co do idealnej części (ułamka) spadku, nigdy natomiast nie może zachodzić dziedziczenie ustawowe co do pewnej konkretnej rzeczy, a testamentowe co do innej konkretnej rzeczy. W żadnym więc wypadku nie mogłoby być uwzględnione żądanie ustalenia, że dziedziczeniu ustawowemu podlegają pewne konkretne przedmioty spadkowe. Jeżeli dziedziczenie jest ustawowe co do całości spadku, to nie istnieje żaden interes prawny w ustaleniu, że niektóre konkretne rzeczy podlegają dziedziczeniu ustawowemu. Ustalenie takie byłoby nawet bałamutne, gdyż mogłoby sugerować pogląd a contrario co do innych przedmiotów spadkowych. Jeżeli zaś dziedziczenie jest ustawowe co do części spadku (por. art. 15 § 3 pr. spadk.), to zachodzi ono co do części idealnej (abstrakcyjnego ułamka) spadku, a nie co do konkretnych przedmiotów spadkowych.Niemniej jednak, skoro pierwszy z zarzutów rewizji nadzwyczajnej jest uzasadniony, a zaskarżony wyrok oparty jest na mylnej wykładni art. 95 pr. spadk., należało rewizję nadzwyczajną uwzględnić.