III CO 51/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wiszniewski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Majorowicz, Z. Kalita.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa D. przeciwko Władysławowi N. o wydanie działki gruntu, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"1) Czy odwołanie darowizny nieruchomości wywiera bezpośredni skutek rzeczowy, tj. przenosi własność darowanej nieruchomości z powrotem na darczyńcę?2) Czy w wypadku odwołania darowizny nieruchomości zachodzi »zbycie rzeczy najętej« w rozumieniu art. 399 § 1 k.z. i czy odwołujący darowiznę wstępuje z mocy samego prawa w stosunki najmu w miejsce obdarowanego oraz z jakim momentem to wstąpienie w stosunek najmu (dzierżawy) następuje?"udzielił następującej odpowiedzi:"Jeżeli po przeniesieniu własności nieruchomości z darczyńcy na obdarowanego darczyńca - mając do tego podstawy - odwołał darowiznę, stał się on z powrotem właścicielem nieruchomości z chwilą, gdy oświadczenie odwołania darowizny doszło do wiadomości obdarowanego w taki sposób, że mógł on o tym oświadczeniu powziąć wiadomości. Od tej chwili przepis art. 399 k.z. ma odpowiednie zastosowanie."Uzasadnienie faktyczneZałożeniem pytania przedstawionego Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki jest sytuacja polegająca na tym, że darowizna została wykonana, że mianowicie własność darowanej nieruchomości została przeniesiona z darczyńcy na obdarowanego, a następnie darczyńca odwołał skutecznie darowiznę. Chodzi o to, czy wówczas na skutek odwołania darowizny darczyńca staje się z powrotem właścicielem nieruchomości, czy też odwołanie darowizny nie pozbawia obdarowanego własności, lecz jedynie stwarza roszczenie darczyńcy względem obdarowanego o przeniesienie własności nieruchomości z powrotem na darczyńcę. Innymi słowy, chodzi o to, czy skutki odwołania darowizny mieszczą się wyłącznie w sferze prawno-obligacyjnej, czy też sięgają bezpośrednio w sferę prawa rzeczowego.Zagadnienie wiąże się ze znaną kontrowersją co do wykładni art. 43 prawa rzeczowego, a mianowicie co do charakteru umowy o przeniesienie własności. W tym przedmiocie także orzecznictwo Sądu Najwyższego nie jest jednolite. W szczególności z uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego powziętej w składzie siedmiu sędziów z 29.III.1952 r. I CO 24/62 (OSN 1/1953, poz. 5) można wysnuć pogląd, że prawo rzeczowe, mówiąc o "umowie o przeniesienie własności", ma na myśli umowę rzeczową, a nie obligacyjną. Niemniej jednak uchwała Całej Izby Cywilnej z 10.II.1962 r. (OSNCP 9/1963, poz. 188) odcina się dość wyraźnie od powyższego poglądu. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę niniejszą przyłącza się do poglądu reprezentowanego w doktrynie, że ustawodawca, mówiąc o umowie o przeniesienie własności (art. 43, art. 46 prawa rzeczowego), miał na myśli umowę o podwójnym skutku. Umowy "czysto rzeczowej" prawo rzeczowe nie nazywa "umową", lecz "zgodą" (art. 45 § 2, art. 46 zd. 2). Umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości, a nie zawierająca zastrzeżenia terminu lub warunku, przenosi własność tej nieruchomości. Jeżeli zaś umowa taka została zawarta z zastrzeżeniem warunku lub terminu, przeniesienie własności nieruchomości następuje dopiero na skutek umowy "czysto rzeczowej", a mianowicie "zgody", o jakiej mówi art. 45 § 2 prawa rzeczowego. Tak więc zawarta bez zastrzeżenia warunku lub terminu umowa darowizny nieruchomości (art. 354 k.z.) sama przez się przenosi własność nieruchomości na obdarowanego.Odwołanie darowizny jest jednostronną czynnością prawną darczyńcy (art. 368 § 1 k.z.), której skutkiem jest zniweczenie skutku umowy darowizny. Skoro zaś skutek ten jest podwójny, to zniweczeniu ulegają oba jego elementy, a więc nie tylko obligacyjny, lecz także rzeczowy. Zniweczeniu ulegają przeto skutki przeniesienia własności na obdarowanego: obdarowany przestaje być właścicielem, a właścicielem staje się z powrotem darczyńca.Tak samo w ostatecznym wyniku przedstawia się zagadnienie, gdy strony zawarły umowę zobowiązującą darczyńcę do przeniesienia własności nieruchomości z zastrzeżeniem warunku lub terminu, a następnie w wykonaniu tej umowy zobowiązującej wyraziły "zgodę" na przejście własności nieruchomości. Ta umowa "czysto rzeczowa" ("zgoda") nie jest samoistną czynnością prawną, lecz składnikiem umowy o przeniesienie własności. Odwołanie darowizny niweczy zatem nie tylko skutki umowy zobowiązującej, lecz także skutki tej właśnie następnej umowy rzeczowej.Odpowiedź na pytanie postawione przez Sąd Wojewódzki Sądowi Najwyższemu nie wymaga zatem odróżnienia wypadku, gdy przeniesienie własności nastąpiło z mocy umowy darowizny, od wypadku, gdy nastąpiło ono na skutek "zgody" wyrażonej w wykonaniu umowy jedynie zobowiązującej. Skutek odwołania darowizny jest bowiem w obu wypadkach ten sam: darczyńca staje się z powrotem właścicielem nieruchomości.Odwołanie darowizny staje się skuteczne, jeżeli zachodziły przesłanki odwołania z mocy art. 364-366 k.z., a pismo (art. 368 § 1 k.z.) darczyńcy zawierające oświadczenie odwołania darowizny doszło do wiadomości obdarowanego w taki sposób, że mógł on o tym oświadczeniu powziąć wiadomość (art. 44 § 1 p.o.p.c.). Z tą chwilą następują skutki odwołania darowizny.Jeżeli nieruchomość ma urządzoną księgę wieczystą, a obdarowany został wpisany jako właściciel nieruchomości, treść księgi wieczystej co do prawa własności staje się na skutek odwołania darowizny niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym od chwili wyżej wskazanej. Darczyńca może więc żądać usunięcia tej niezgodności (art. 23 prawa rzeczowego). Natomiast żądanie zobowiązania obdarowanego do złożenia oświadczenia woli przeniesienia własności na darczyńcę byłoby najzupełniej bezprzedmiotowe.Przepis art. 368 § 2 k.z. nie uzasadnia poglądu odmiennego od wyrażonego w powyższych rozważaniach i w pierwszym ustępie sentencji niniejszej uchwały. Aczkolwiek zatem przepis ten - jak w ogóle Kodeks zobowiązań - nie zawiera norm prawa rzeczowego, nie zmienia ani nie niweczy uprawnień wynikających z prawa rzeczowego, dotyczy bowiem wyłącznie prawno-obligacyjnych skutków odwołania darowizny. Te zaś mogą nawet sięgać dalej, jak to np. ma miejsce wtedy, gdy obdarowany zbył przedmiot darowizny przed odwołaniem darowizny, lecz po popełnieniu czynu uzasadniającego odwołanie. Kwestie te nie należą do rozważanego tu zagadnienia, skoro jego założeniem jest to, że do chwili odwołania darowizny obdarowany był właścicielem darowanej mu nieruchomości.Z kolei chodzi o to, jak kształtuje się stosunek pomiędzy darczyńcą, który na skutek odwołania darowizny odzyskał własność nieruchomości, a osobą trzecią, której obdarowany wynajął lub wydzierżawił nieruchomość, zanim na skutek odwołania darowizny utracił własność tej nieruchomości. Skutek odwołania darowizny: utrata własności obdarowanego i odzyskanie jej przez darczyńcę - nie jest "zbyciem" darowanej nieruchomości w rozumieniu art. 399 k.z. Przepis ten nie ma tu zastosowania bezpośredniego, jednak - ze względu na to, że ustawa nie normuje skutków odwołania darowizny nieruchomości w stosunku do najemcy, a omawiana sytuacja jest dostatecznie zbliżona do zbycia nieruchomości - należy przepis art. 399 k.z. stosować tu odpowiednio.