VI KO 3/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: J. Potępa (sprawozdawca), M. Paluch (współsprawozdawca), A. Bachrach, M. Budzianowski, Z. Chełmicki, L. Chmielewski, K. Czajkowski, K. Dobesz, S. Dąbrowski, J. Dorsz, M. Fic, T. Gdowski, A. Górski, P. Ławacz, A. Janowski, A. Kafarski, R. Kryże, S. Kotowski. T. Krokosz, Z. Nyczaj, A. Pyszkowski, K. Wagner, J. Zembaty.Prokurator: J. Bednarzak.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Władysława G. i Władysława M., oskarżonych z art. 4 m.k.k., po rozpoznaniu złożonego na podstawie art. 26 p. o u.s.p. wniosku Prezesa Izby Karnej Sądu Najwyższego o wyjaśnienie następujących zagadnień prawnych:1. "Czy przepis art. 49 k.p.k. zawiera materialną definicję przestępstwa i wobec tego czy znikome niebezpieczeństwo społeczne czynu powoduje, iż w czynie nie ma znamion przestępstwa, czy też przepis ten jest wyrazem umiarkowanego oportunizmu, a zatem że przestępstwo istnieje, a jedynie prokurator lub sąd - w zależności od stadium postępowania - umarza postępowanie o popełniony czyn przestępny?"2. "Czy przepis art. 85 k.k., powodujący między innymi możność przepadku przedmiotów pochodzących bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa, jak również narzędzi, które służyły lub były przeznaczone do jego popełnienia (art. 50 k.k.), tytułem środka zabezpieczającego odnosi się wyłącznie do wypadku umorzenia postępowania przewidzianego w rozdziale XII k.k., czy też do umorzeń postępowania karnego z innych przyczyn, a zwłaszcza czy można go stosować w wypadku umorzenia postępowania na podstawie art. 49 k.p.k.?"3. "Kiedy - w razie zawieszenia lub umorzenia śledztwa - o przepadku dowodów rzeczowych pochodzących bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa oraz narzędzi, które służyły lub były przeznaczone do jego popełnienia (art. 50 k.k.), orzeka sąd, a kiedy prokurator, a zwłaszcza czy o przepadku tych dowodów w razie umorzenia śledztwa w trybie art. 49 k.p.k. orzeka sąd, czy też prokurator?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. Z treści art. 49 k.p.k. wynika, że umorzenie postępowania ze względu na znikome niebezpieczeństwo społeczne czynu nie jest równoznaczne z uniewinnieniem sprawcy. Jego czyn wypełnia przedmiotowe i podmiotowe znamiona przestępstwa, a jedynie interes społeczny nie wymaga ukarania sprawcy w danym wypadku, gdy okaże się, iż okoliczności dotyczące czynu, jak również osoby sprawcy i stopnia jego winy wskazują na to, że niebezpieczeństwo czynu jest znikome i że ściganie z powodu tego przestępstwa nie jest potrzebne do reedukacji społecznej sprawcy, a nawet do dania satysfakcji pokrzywdzonemu społeczeństwu.Nie można mówić o tym, by znikome niebezpieczeństwo społeczne czynu odbierało mu cechę czynu przestępnego. Ustawa w art. 49 k.p.k. nie posługuje się pojęciem braku niebezpieczeństwa społecznego czynu, lecz używa określenia, z którego wynika, że -niebezpieczeństwo takie istnieje, ale przedstawia się. jako znikome.Założeniem omawianej instytucji z art. 49 k.p.k. nie jest jednak tylko nie określona bliżej celowość ścigania, gdyż ustawa wprowadza konkretne kryterium, które jest warunkiem bądź zaniechania ścigania, bądź ukarania sprawcy. Zawarty w przepisie art. 49 k.p.k. nakaz umorzenia postępowania nie jest bezwzględny, gdyż zależy od istnienia określonego warunku. Dopiero w razie ustalenia jego istnienia prokurator obowiązany jest odstąpić od ścigania, a sąd od ukarania sprawcy.II. Utrata niektórych praw oraz przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa, jak również narzędzi, które służyły lub były przeznaczone do jego popełnienia, przewidziane w art. 85 k.k., nie jest karą, lecz środkiem zabezpieczającym, nie mającym nic wspólnego z karami zasadniczymi czy dodatkowymi. Środki zabezpieczające, jak wskazuje nazwa, mają na celu zabezpieczenie (ochronę) społeczeństwa przed przestępczością lub jej skutkami w takich nawet wypadkach, w których sprawca nie odpowiada za popełniony czyn przestępny.Według art. 85 k.k. sąd może zastosować środki określone w art. 48-50 k.k. wówczas, gdy sprawcę czynu zabronionego pod groźbą kary uznano za nieodpowiedzialnego lub nie ulegającego karze albo gdy postępowanie umorzono.Z motywów Komisji Kodyfikacyjnej do wspomnianego przepisu wynika, że w przepisie tym chodzi o wypadek, kiedy daną osobę uniewinniono lub umorzono postępowanie z powodu nieodpowiedzialności sprawcy albo też z powodu, że sprawca nie może być skazany ze względów formalnych (Mot., t. V, z. 3, str. 91, 92).Wspomniany zatem przepis będzie miał zastosowanie w wypadku, gdy sprawca nie odpowiada z powodu niedojrzałości wieku (art. 69 k.k.) lub z powodu nienormalności stanu psychicznego (art. 17 § 1 k.k.), a także wówczas, gdy nie można wszcząć postępowania lub należy je umorzyć z powodu okoliczności sprawiającej, że osoba, która popełniła przestępstwo, zostaje zwolniona od odpowiedzialności wskutek okoliczności późniejszych, jak np. wskutek przedawnienia, czynnego żalu itp.Do tych wypadków zwolnienia od odpowiedzialności ze względów formalnych zaliczyć wypadnie także umorzenie postępowania względem sprawcy, który przestępstwo popełnił, lecz w stosunku do którego postępowanie karne z mocy wyraźnego przepisu prawa należy umorzyć ze względu na to, że ściganie go bądź ukaranie w danym wypadku nie jest potrzebne wobec znikomości niebezpieczeństwa społecznego czynu.W świetle tych wywodów jest widoczne, że przepis ar t. 85 k.k. nie ma zastopowania wówczas, gdy działanie pozbawione jest cech bezprawności, a więc gdy zostało przedsięwzięte w okolicznościach wymienionych w art. 19-21 k.k., a nadto w razie zgody pokrzywdzonego nie wykraczającej poza zasady współżycia społecznego.Zastosowanie do oskarżonego tytułem środka zabezpieczającego środków wymienionych w art. 48 i 50 k.k. jest oczywiście wyłączone, jeżeli postępowanie karne umorzono na tej podstawie, iż wyszło na jaw, że danego czynu w ogóle nie było lub że dopuścił się go inny sprawca albo że brak dostatecznych dowodów popełnienia tego czynu przez oskarżonego.III. Kodeks karny nie zna kary zasadniczej bądź dodatkowej w postaci przepadku przedmiotu przestępstwa (obiectum sceleris), gdyż przepis art. 50 k.k. przewiduje przepadek przedmiotów pochodzących z przestępstwa (productum sceleris) i narzędzi przestępstwa (instrumentum sceleris).Kary dodatkowe przepadku przedmiotu przestępstwa znane są natomiast w ustawach karnych dodatkowych, np. art. 10 uchylonej ustawy karnej dewizowej z dnia 28 marca 1952 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 138), art. 11 § 2 ustawy z dnia 1 lipca 1958 r. o zezwoleniach na wykonywanie przemysłu, rzemiosła, handlu i niektórych usług przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej (Dz. U. Nr 45, poz. 224), art. 16 ustawy o zwalczaniu spekulacji z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171), art. 9 ustawy o zwalczaniu niedozwolonego wyrobu spirytusu z dnia 22 kwietnia 1959 r. (Dz. U. Nr 27, poz. 169).O przepadku przedmiotów przestępstwa mówi także przepis art. 17 ustawy karnej skarbowej, zacieśniając jednak to określenie w art. 18 tejże ustawy.Jaki jest stosunek przedmiotu przestępstwa do narzędzi służących lub przeznaczonych do popełnienia przestępstwa oraz do owoców przestępstwa?Narzędzie przestępstwa nie pokrywa się zwykle z jego przedmiotem, jest ono bowiem rzeczą odrębną, którą sprawca posługuje się przy realizowaniu swego zamiaru w stosunku do osoby lub rzeczy będącej przedmiotem przestępstwa. Tutaj należą między innymi: sztylet użyty do dokonania zabójstwa, wytrych, którym dokonano włamania, itp.Inaczej natomiast przedstawia się stosunek przedmiotu przestępstwa do jego owocu, zachodzą bowiem wypadki, że przedmiot przestępstwa jest jednocześnie jego owocem (np. rzecz pochodząca z zagarniętego mienia, znajdująca się w posiadaniu sprawcy, jest owocem pochodzącym z przestępstwa).Istnieją jednak przestępstwa, w których przedmiotu przestępstwa nie można podciągnąć także pod pojęcie owocu przestępstwa. Do nich, między innymi, należy wywóz za granicę dzieł sztuki plastycznej oraz przedmiotów wartości artystycznej, historycznej lub kulturalnej - bez zezwolenia wymaganego przepisami dekretu z dnia 1 marca 1946 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 93) itp. Sprawca w razie dokonania tego przestępstwa posiada dany obiekt, tak jak posiadał go przed wywozem za granicę. Nie stanowi on też narzędzia przestępstwa, skoro sprawca nie posługuje się nim, aby umożliwić sobie lub ułatwić popełnienie przestępstwa, do którego istoty należy przecież wywóz danego obiektu.Orzeczenie przepadku takiego przedmiotu, nie będącego jednocześnie owocem przestępstwa, tytułem środka zabezpieczającego nie jest dopuszczalne (art. 85 k.k.).IV. O przepadku przedmiotów pochodzących z przestępstwa albo stanowiących narzędzia, które służyły lub były przeznaczone do jego popełnienia (art. 50 k.k.), orzeka sąd, a nie prokurator, który umorzył śledztwo lub dochodzenie na podstawie art. 49 k.p.k. Wynika to z przepisu art. 85 k.k., który stwierdza, że również w razie umorzenia postępowania sąd może zastosować tytułem środka zabezpieczającego przepisy art. 48-50 k.k., a jeszcze wyraźniej z przepisu art. 2455 k.p.k., który stanowi, że w razie umorzenia śledztwa (a więc bez względu na przyczynę umorzenia, czyli także w wypadku określonym w art. 49 k.p.k.) postanowienie o zastosowaniu względem podejrzanego środków zabezpieczających wydaje w wypadkach przez prawo przewidzianych sąd, do którego właściwości sprawa należy, na wniosek prokuratora po wysłuchaniu podejrzanego lub jego obrońcy.Tezie powyższej nie przeczy przepis art. 2456 k.p.k., gdyż dotyczy on innej materii, a mianowicie zarządzeń prokuratora co do dowodów rzeczowych w razie umorzenia śledztwa. Z przepisu tego, w którym powołano art. 146 i 147 k.p.k., wynika, że przedmiotem tych zarządzeń prokuratora nie może być orzeczenie przepadku przedmiotów pochodzących z przestępstwa lub narzędzi służących albo przeznaczonych do jego popełnienia, lecz tylko zwrot pokrzywdzonemu przedmiotów lub narzędzi albo (gdy ich posiadanie jest zakazane, a nie usprawiedliwione specjalnym zezwoleniem) przekazanie ich odpowiednim organom administracji państwowej, lub też orzeczenia do nich pojęciowo zbliżone, jak np. z art. 147 k.p.k.Odstąpienie od zasady, że o przepadku przedmiotów pochodzących z przestępstwa albo stanowiących narzędzia przestępstwa, które służyły lub były przeznaczone do jego popełnienia, orzeka sąd, a nie prokurator, może nastąpić tylko w wypadkach wyraźnie w ustawie przewidzianych. Do takich wypadków nie należy umorzenie śledztwa lub dochodzenia przez prokuratora na podstawie art. 49 lub 2455 i 2459 k.p.k.Takim wypadkiem jest natomiast 1) przepis art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. o amnestii, według którego przepadek narzędzi przestępstwa, przedmiotów pochodzących z przestępstwa albo mienia, którego posiadanie jest zakazane lub wymaga zezwolenia, orzeka w razie umorzenia postępowania organ stosujący amnestię, którym stosownie do art. 12 ust. 1 tejże ustawy może być prokurator, jeżeli przed nim toczy się postępowanie, oraz 2) przepis art. 240 § 2 ustawy karnej skarbowej, wedle której orzeczenia przepadku wartości dewizowych odebranych w postępowaniu karnym osobie nie mającej w chwili odebrania zezwolenia na ich posiadanie wydaje sąd lub prokurator, w zależności od tego, przed kim się toczy lub toczyło postępowanie.Tych wyjątkowych przepisów nie można stosować w drodze analogii do orzeczenia przepadku przedmiotów pochodzących z przestępstwa w razie umorzenia śledztwa lub dochodzenia na podstawie art. 49 k.p.k., gdyż do tego wypadku odnosi się przepis art. 2455 lub 2459 k.p.k.Z powyższych zasad wyjaśniono jak w sentencji.