4 CZ 96/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Teofila L. przeciwko Anieli L. o rozwód, po rozpoznaniu zażalenia powoda na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 19 czerwca 1959 r. w przedmiocie skazania powoda na grzywnę, uchylił zaskarżone postanowienie.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 24 kwietnia 1959 r. uznał niestawiennictwo powoda na rozprawie w tym dniu za usprawiedliwione.Na następnej rozprawie w dniu 5 czerwca 1959 r. Sąd z powodu ponownego niestawiennictwa powoda (omyłkowo podano: pozwanego) wskutek niedoręczenia mu wezwania odroczył rozprawę na dzień 19 czerwca 1959 r. zarządzając jednocześnie osobiste stawiennictwo stron na ten dzień i polecając powodowi, by do następnej rozprawy przedłożył zaświadczenie lekarskie stwierdzające chorobę powoda w dniu 24 kwietnia 1959 r.W dniu 19 czerwca 1959 r. pełnomocnik powoda w celu usprawiedliwienia niestawiennictwa swego mocodawcy przedłożył Sądowi zaświadczenie lekarskie o niezdolności powoda do pracy w dniach od 16 do 20 czerwca 1959 r. Sąd Wojewódzki stwierdzając, że z powyższego zaświadczenia nie wynika, by powód był obłożnie chory i niezdolny do stawienia się w sądzie, wezwał pełnomocnika powoda do przedłożenia w ciągu 14 dni zaświadczenia lekarskiego, które stwierdzałoby powyższe okoliczności, a nadto uznał niestawiennictwo powoda w dniu 24 kwietnia 1959 r. za nieusprawiedliwione i skazał powoda na grzywnę w kwocie 300 zł wobec niewykazania przez powoda niemożności stawienia się w sądzie w dniu 24 kwietnia 1959 r.Uzasadnienie prawneRozpoznając zażalenie powoda na postanowienie, którego przedmiotem jest skazanie go na grzywnę, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zażalenie, dopuszczalne z mocy art. 391 § 1 pkt 4 k.p.c. i wniesione w terminie, jest uzasadnione, lecz nie z przyczyn w nim przytoczonych. Sąd Wojewódzki bowiem, wbrew twierdzeniu wnoszącego zażalenie, ani nie uchybił przepisowi art. 317 k.p.c. skazując powoda na grzywnę, gdyż przewidziany tym przepisem zakaz stosowania wobec stron przepisów o środkach przymusowych, jakie dotyczą świadków, nie obowiązuje w stosunku do stron w procesie o rozwód z mocy szczególnego przepisu art. 427 k.p.c. ani też nie wynika z protokołu rozprawy z dnia 5 czerwca 1959 r., iż Sąd uznał nieobecność powoda w dniu 24 kwietnia 1959 r. za usprawiedliwioną.W związku wszakże ze wspomnianym na wstępie faktem, że Sąd Wojewódzki uznał niestawiennictwo powoda na rozprawie w dniu 24 kwietnia 1959 r. postanowieniem na tejże rozprawie wydanym za usprawiedliwione, zachodzi potrzeba rozważenia, jakiego rodzaju jest to postanowienie, a w dalszej konsekwencji, czy może być ono przez tenże Sąd uchylone względnie zmienione. Sąd wydaje swe orzeczenie w postaci postanowienia, jeżeli w myśl przepisów k.p.c. nie zapada wyrok (art. 360 k.p.c.). Kodeks zna dwa rodzaje postanowień: stanowcze i przedstanowcze. Różnica istotna między nimi sprowadza się do tego, że pierwsze z nich kończą postępowanie, podczas gdy drugie są nie kończącymi postępowanie. Oczywiście, przez postępowanie rozumieć należy nie tylko postępowanie obejmujące całość sprawy, lecz także - w niektórych przypadkach - postępowanie dotyczące określonego zagadnienia.Z podanej wyżej różnicy konsekwentnie wynika dalsza odmienność między obu rodzajami postanowień, a mianowicie ta, że postanowienia stanowcze obowiązują sąd, który je wydał i mogą być uchylane lub zmieniane tylko przez sąd wyższej instancji, jeżeli w poszczególnych przypadkach dopuszczalne jest ich zaskarżenie (art. 339 w związku z art. 364 k.p.c.), postanowienia natomiast nie kończące postępowania mogą być uchylane i zmieniane przez sąd, który je wydał, wskutek zmiany okoliczności sprawy (art. 363 k.p.c.).Z punktu widzenia zatem uprawnień sądu, który wydał postanowienie, istotne znaczenie ma prawidłowa przez tenże sąd ocena, do jakiego rodzaju postanowień ono należy. Wątpliwości pod tym względem nie budzą np. te postanowienia i zarządzenia sądu, od których służy w myśl przepisu art. 391 k.p.c. środek odwoławczy w postaci zażalenia, postanowienia odrzucające lub umarzające postępowanie, które co do zaskarżenia drogą rewizji zrównane są z wyrokami. Nie budzą wątpliwości co do przedstawionego charakteru wszelkie postanowienia dowodowe, jak i wydawane w zakresie kierownictwa rozprawą.Niekiedy jednak rozróżnianie postanowień pod kątem ich stanowczego bądź przedstanowczego charakteru nastręcza w praktyce poważniejsze trudności. Ustawa przewiduje szereg postanowień i zarządzeń sądu, które nie dotyczą biegu samego postępowania, ale załatwiają rozmaite kwestie wywiązujące się na tle procesu, np. w przedmiocie wartości przedmiotu sporu (art. 19 § 1 k.p.c.), wyłączenia sędziego (art. 53 k.p.c.), wstąpienia innej osoby w spór w miejsce pozwanego (art. 73 i 77 k.p.c.), skazania świadka, biegłego lub zastępcy strony na zwrot kosztów wywołanych rażącą ich winą (art. 104 k.p.c.), zwolnienia powoda - cudzoziemca od obowiązku zabezpieczenia kosztów lub zwrotu złożonej kaucji (art. 129 k.p.c.), przywrócenia zaniedbanego terminu (art. 178 § 1 k.p.c.) itd. Wymienionych wyżej postanowień nie można identyfikować ani też na równi traktować z postanowieniami przedstanowczymi, gdyż częstokroć nadają one stronie prawa, których jej odebrać nie można. Są to bowiem nabyte przez strony prawa z mocy orzeczenia sądu i to wywołujące bardzo poważne skutki procesowe a także majątkowe.Jeżeli ustawa, co do takich postanowień wyraźnie nie pozwala na ich uchylenia względnie zmianę lub cofnięcie wskutek zmienionych okoliczności sprawy, należy przyjąć, że w takim razie sąd, który je wydał, nie jest władny ich zmieniać czy uchylać. Mają one bowiem z uwagi na wypływające z nich prawa dla strony - charakter postanowień stanowczych, rozstrzygających definitywnie konkretne zagadnienia wynikłe w toku postępowania.Mając powyższe na uwadze rozważenia wymaga, czy postanowienie sądu uznające niestawiennictwo świadka za usprawiedliwione jest postanowieniem stanowczym. Sąd stwierdziwszy niestawiennictwo świadka obowiązany jest wpierw zbadać, czy może ono uchodzić za usprawiedliwione. Obowiązek ten wynika z przepisu art. 290 § 1 k.p.c. nakładającego na sąd obowiązek skazania świadka na grzywnę za nieusprawiedliwione niestawiennictwo, jak i z humanistycznych założeń socjalistycznego procesu cywilnego. W tym względzie sąd nie jest krępowany żadnymi regułami dowodowymi ani żadnymi terminami. Jeżeli sąd dojdzie do przekonania, że niestawiennictwo świadka nie jest usprawiedliwione, postąpi zgodnie z normą art. 290 § 1 k.p.c. Ponieważ sąd badając tę sprawę ograniczy się z reguły - by nie przewlekać samego procesu - do zbadania jej w świetle materiału stojącego do jego dyspozycji w czasie samej rozprawy, a zatem oprze się na stanie akt sprawy i ewent. oświadczeniach obecnych na rozprawie osób, może się okazać, że wynik badania nie odpowiada istotnemu stanowi rzeczy. Ustawa przeto, niezależnie od dopuszczalności zażalenia na postanowienie skazujące świadka na grzywnę (art. 391 § 1 pkt 4 k.p.c.), umożliwia świadkowi usprawiedliwienie swego niestawiennictwa jeszcze w ciągu tygodnia od daty doręczenia mu postanowienia skazującego go na grzywnę (art. 290 § 2 k.p.c.). Sąd podzielając argumenty świadka zwolni go od grzywny, w przeciwnym razie odmówi takiego zwolnienia. Ponieważ odmowa zwolnienia wywołuje te same skutki, co samo skazanie, dopuszczalność zażalenia na odmowne postanowienie sądu nie jest w orzecznictwie kwestionowana. Przytoczone przesłanki pozwalają uznać charakter stanowczy postanowień sądu uznających bądź nie uznających stawiennictwa świadka za usprawiedliwione. Skutki tych postanowień dla świadka w sferze majątkowej jak i moralnej są oczywiste i nie wymagają bliższego uzasadnienia.Postanowienie sądu usprawiedliwiające niestawiennictwo świadka bądź skazujące go na grzywnę czy też - w zależności od inicjatywy świadka - odmawiające zwolnienia go od grzywny są przeto jako postanowienia stanowcze takimi, których sąd, który je wydał, nie jest władny z braku szczególnej normy zmienić bądź uchylić. Odmówienie charakteru stanowczych postanowień orzeczeniom sądu, w których uznaje się niestawiennictwo świadka za usprawiedliwione, byłoby niczym nie uzasadnione. Przeciwko uznaniu takich postanowień za przedstanowcze przemawiałby ważny interes świadka, który nie może pozostawać w toku całego procesu (a nawet - co jest do pomyślenia - i po zakończeniu procesu), podczas którego był wezwany w tym charakterze, w niepewności co do tego, czy jego niestawiennictwo znalazło usprawiedliwienie. Późniejsza zmiana stanowiska sądu w tym zakresie utrudniałaby z reguły świadkowi możność wykazania w przyszłości zasadności swoich wyjaśnień. Przeciwko przyjęciu przedstawionego. charakteru postanowień sądu usprawiedliwiających niestawiennictwo świadka przemawiają zatem także względy natury społecznej, skoro w jego wyniku mogłaby być utrudniona obrona interesów obywatela, który z przyczyn usprawiedliwionych nie mógł wypełniać ustawowego obowiązku złożenia na żądanie sądu zeznań w charakterze świadka, co niewątpliwie nie leżało w zamierzeniach ustawodawcy Polski Ludowej.Reasumując, Sąd Wojewódzki nie był władny zmieniać wydanego na rozprawie w dniu 24 kwietnia 1959 r. postanowienia, wobec czego zmieniające je postanowienie tegoż Sądu z dnia 19 kwietnia 1959 r. podlega uchyleniu (art. 394 § 3 k.p.c. w związku z art. 384 k.p.c.).