II CO 49/54

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przekazanych przez Sąd Wojewódzki w Stalinogrodzie postanowieniem wydanym w sprawie z wniosku Franciszka S. o wpis prawa własności nieruchomości do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnień prawnych:1)"Czy spadkobiercy służy prawo odwołania pełnomocnictwa ustanowionego przez spadkodawcę w umowie zobowiązującej go do przeniesienia własności nieruchomości, zawartej z zastrzeżeniem warunków, umocowującego określoną osobę trzecią nie nabywającą przez to żadnych korzyści, do zawarcia w wykonaniu tejże umowy po ziszczeniu się zastrzeżonego warunku umowy o przeniesienie własności nieruchomości, jeśli przy tym spadkodawca zastrzegł, iż ustawione w ten sposób pełnomocnictwo nie wygasa z jego śmiercią?"2)"Czy w razie pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie sąd w postępowaniu o wpis do księgi wieczystej prawa własności nabywców obowiązany jest badać skuteczność odwołania pełnomocnictwa przez spadkobierców i jego wpływ na ważność zawartej przez pełnomocnika umowy o przeniesienie własności nieruchomości (art. 44 § 2, art. 45 pr. rzecz.), czy też do ujawnienia nabywców jako właścicieli wystarcza, aby następstwo w prawo wpisanego spadkodawcy jedynie formalnie wykazane zostało odpowiednimi dokumentami?"postanowił udzielić następujących odpowiedzi:1)"Jeżeli właściciel nieruchomości zobowiązał się umową przedwstępną do przeniesienia własności na stronę przeciwną z zastrzeżeniem konkretnych warunków i udzielił w tej umowie osobie trzeciej pełnomocnictwa do zawarcia umowy o przeniesienie prawa własności po ziszczeniu się tych warunków, z tym, że pełnomocnictwo nie wygasa z jego śmiercią, prawo odwołania pełnomocnictwa może być wyłączone i w tym przypadku, gdy pełnomocnik z umowy przedwstępnej nie miał nabyć żadnych korzyści."2)"Sąd prowadzący księgę wieczystą jest obowiązany badać skuteczność odwołania pełnomocnictwa w granicach art. 242 § 1 k.p.c. na podstawie treści wniosku, dołączonych doń dokumentów oraz księgi wieczystej, a gdy odmawia wnioskowi ponadto na podstawie notoryjności."Uzasadnienie faktyczneUmową notarialną z dnia 28 listopada 1951 r. Ewa W. zobowiązała się sprzedać Franciszkowi, Józefowi, Reginie i Zbigniewowi S. nieruchomość. W umowie tej Ewa W. udzieliła Marii H. pełnomocnictwa nie gasnącego nawet w razie śmierci mocodawczym do zeznania i podpisania w jej imieniu umowy sprzedaży nieruchomości z kupującymi i do wyrażenia zgody na przejście prawa własności nieruchomości na kupujących. Ewa W. zmarła w dniu 21 stycznia 1952 r. Po jej śmierci Maria H., działając na podstawie udzielonego jej pełnomocnictwa, umową z dnia 9 maja 1953 r. w imieniu spadkobierców Ewy W. w wykonaniu umowy przedwstępnej z dnia 28 listopada 1951 r. sprzedała wymienioną nieruchomość, przy czym strony wyraziły bezwarunkową zgodę na przejście własności nieruchomości na rzecz kupujących (art. 45 § 2 pr. rzecz.). Wniosek o ujawnienie w księdze wieczystej kupujących jako właścicieli nieruchomości wpłynął do sądu w dniu 11 maja 1953 r.Jeszcze przed sporządzeniem umowy sprzedaży z dnia 9 maja 1953 r. wpłynęły do sądu dwa wnioski o ujawnienie w księdze wieczystej jako właścicieli spadkobierców zmarłej Ewy W. na podstawie postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku. Sąd Powiatowy postanowił ujawnić w księdze wieczystej kupujących jako właścicieli, natomiast wnioskowi spadkobierców Ewy W. o wpis ich jako właścicieli odmówił. Sąd stanął na stanowisku, że pełnomocnictwo udzielone przez spadkodawczynię nie wygasło na skutek jej śmierci, a ewentualne formalne odwołanie go przez spadkobierców mocodawczyni nie wiąże sądu w postępowaniu w sprawach ksiąg wieczystych.Na to postanowienie spadkobiercy Ewy W. wnieśli rewizję z wnioskiem o jego zmianę i wykreślenie kupujących, a ujawnienie skarżących jako właścicieli, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i odesłanie sprawy Sądowi pierwszej instancji. Kupujący wnoszą o oddalenie rewizji.Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne podane w sentencji niniejszego orzeczenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pytanie przedstawione na pierwszym miejscu nie jest całkowicie jasne. Może ono być rozumiane w ten sposób, że chodzi o wyjaśnienie, czy w podanych w nim warunkach pełnomocnictwo jest odwołalne. Odpowiedź na to pytanie jest zależna od ustalenia przesłanek z art. 91 przep. og. pr. cyw., czyli że w pytaniu pierwszym chodziłoby w rzeczywistości nie o samo zagadnienie prawne, lecz o ocenę okoliczności faktycznych, a stąd przedstawienie go Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 388 k.p.c. byłoby w tej formie niedopuszczalne. Jednak w pytaniu pierwszym można dopatrzyć się również wyłącznie zagadnienia prawnego, a mianowicie, czy w przypadku umocowania pełnomocnika, który sam umocowaniem nie jest zainteresowany, odwołanie pełnomocnictwa jest dopuszczalne. Sąd Najwyższy wychodzi z założenia, że Sąd Wojewódzki nie przeoczył, iż pytanie zmierzające do ustaleń faktycznych na podstawie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu nie może być przedłożone. Dlatego, rozważając pierwsze pytanie, Sąd Najwyższy przedmiotem swego wyjaśnienia czyni wyżej poruszone zagadnienie prawne.Każde przysporzenie, a więc również przysporzenie uprawnienia do oddziaływania na cudzą sferę majątkową, będzie normalnie dokonywane z pewnej przyczyny, która ma znaczenie pod względem prawnym, a tylko wyjątkowo dokonuje się przysporzenia w oderwaniu od podstawy prawnej. Pełnomocnictwo bywa udzielone bądź to wyłącznie na podstawie czynności pomiędzy mocodawcą a pełnomocnikiem, czy to w związku z udzielonym mu zleceniem lub inną czynnością obowiązującą do działania, czy też w oderwaniu od niej, bądź też w umowie, którą zawiera się z inną osobą, a która to umowa wywołuje potrzebę ustanowienia pełnomocnika. W drugim przypadku podstawą pełnomocnictwa będzie nie tylko stosunek podstawowy nawiązany ewentualnie pomiędzy mocodawcą a tą osobą inną. Sprawa przedstawia się podobnie, jak w przypadku zawarcia umowy na korzyść osoby trzeciej, w którym to przysporzenie, jakiego dokonuje się w wykonaniu umowy na rzecz tej osoby, ma swą podstawę prawną w umowie zawartej na jej korzyść. Jeżeli więc pełnomocnictwa udzielono w umowie z inną osobą, podstawa prawna udzielenia pełnomocnictwa istnieje i w tym przypadku, gdy pomiędzy mocodawcą a pełnomocnikiem nie został nawiązany żaden stosunek prawny, który by udzielenie pełnomocnictwa szczególnie usprawiedliwiał. Dlatego też, gdy chodzi o odwołalność pełnomocnictwa, stosunkiem prawnym będącym podstawą pełnomocnictwa będzie w każdym razie stosunek umowny pomiędzy mocodawcą a osobą inną i aby pełnomocnictwo mogło być odwołane, musi na to zezwalać zarówno ten stosunek, jak i ewentualny podstawowy stosunek pomiędzy mocodawcą i pełnomocnikiem. Wynika też z tego, że dla oceny, czy pełnomocnictwo jest odwołalne, odniesienie przez pełnomocnika poza pełnomocnictwem innych jeszcze korzyści z umowy pomiędzy mocodawcą a inną osobą nie gra żadnej roli. Mocodawca nie może odwołać pełnomocnictwa już wówczas, jeżeli sprzeciwia się temu stosunek jego do tej innej osoby, z którą zawarł umowę. Pełnomocnictwo może ulegać odwołaniu i wówczas, gdy było udzielone z zastrzeżeniem, że nie wygasa ze śmiercią mocodawcy. Pojęciowo bowiem zastrzeżenie takie nie wyłącza jego odwołalności. Jednak odwołanie będzie niedopuszczalne, jeżeli według treści umowy pomiędzy mocodawcą a inną osobą pełnomocnictwa udzielono w interesie tej innej osoby, a zwłaszcza jeżeli mocodawca przez ustanowienie pełnomocnika dał tej innej osobie rodzaj zabezpieczenia za dłużne świadczenie, w szczególności że w niniejszej sprawie zostanie zawarta ostateczna umowa. Czy zachodzą podstawy do wniosku w jednym czy drugim kierunku, jest rzeczą faktycznych ustaleń i dlatego w tym względzie Sąd Najwyższy konkretniejszego wyjaśnienia, aniżeli zawartego w odpowiedzi na pierwsze pytanie, udzielić nie może.Sąd prowadzący księgi wieczyste ma obowiązek badania sprawy wpisu w księdze wieczystej pod względem faktycznym i prawnym tak samo, jak to czyni sąd przy każdym rozstrzyganiu sprawy. Sąd ten jest jednak przy ustalaniu stanu faktycznego, który uzasadnia wpis, ograniczony w korzystaniu ze środków, które normalnie dają sądowi podstawę do wytworzenia swego przekonania o istnieniu okoliczności faktycznych. W myśl art. 45 Prawa o księgach wieczystych, sąd może oprzeć je tylko na dokumentach, a w przypadku odmówienia wnioskowi także na notoryjności. O ile co do oświadczeń i zaświadczeń zawartych w dokumentach sąd jest związany dyspozycją art. 253 i 255 k.p.c., to co do innych okoliczności, mających dla zarządzenia wpisu istotne znaczenie, sąd dokonuje ustaleń zgodnie z art. 241 i 242 § 1 k.p.c., czyli że ocenia według swobodnej oceny, czy w dokumentach mieszczą się także inne okoliczności i jaką siłę dowodową mają okoliczności tak powyższe, jak i znane mu jako notoryjne. Dla odwołania pełnomocnictwa będzie - jak już zaznaczono wyżej - doniosłe ustalenie, czy stosunek pomiędzy mocodawcą a osobą trzecią temu się nie sprzeciwia. Stosunek ten będzie się opierał na oświadczeniach zawartych w przedłożonych dokumentach (w sprawie więc niniejszej na umowie z dnia 28 listopada 1951 r.), które to oświadczenie sąd ustali zgodnie z art. 253 k.p.c. Dokonawszy tych ustaleń sąd powinien na podstawie oświadczeń stron i całej treści ustalonej umowy dojść do wniosku, czy pełnomocnictwo zostało udzielone w interesie trzeciej osoby i to tak daleko idącym, że odwołanie pełnomocnictwa przedstawiałoby naruszenie interesów tej osoby zabezpieczonych umową, a tym samym i naruszenie samej umowy. Odwołanie, które by takie naruszenie uzasadniało, byłoby oczywiście niedopuszczalne. Dodać zaś należy, że ciężar dowodu na okoliczność, że podstawowy stosunek nie sprzeciwia się odwołalności pełnomocnictwa, spoczywa na odwołującym, że zatem sąd powinien uznać odwołanie za bezskuteczne, jeżeli przy wyżej wskazanej ocenie dokumentów i notoryjności nie nabierze pełnego przekonania o istnieniu powyższej okoliczności. Sąd jednak przed dokonaniem powyższego ustalenia znajdzie się w położeniu zniewalającym go do dokonania i poprzednio innego jeszcze ustalenia. Jak bowiem wynika z art. 93 przep. og. pr. cyw., wygaśnięcie pełnomocnictwa nie ma wpływu na ważność czynności prawnej dokonanej przez pełnomocnika w granicach umocowania, chyba że osoba, z którą pełnomocnik zawarł czynność, o wygaśnięciu wiedziała lub brak takiej wiadomości był wynikiem niedbalstwa. Dopiero gdy ten wyjątek będzie przedłożonym dokumentem lub okolicznościami notoryjnymi wykazany, wchodzi w grę rozważenie, czy pełnomocnictwo na skutek odwołania w ogóle wygasło. Ciężar dowodu na okoliczności wyjątkowe spoczywa na tym, kto z wyjątku wyprowadza korzyści dla siebie (art. 4 przep. og. pr. cyw.), a więc na tym, kto opiera się na odwołaniu pełnomocnictwa. Przeprowadzenie zaś tego dowodu nie może być w sprawie niniejszej proste, skoro chodzi o wiadomość lub zawiniony brak wiadomości skutków, które nawet w Sądzie Wojewódzkim budziły poważne wątpliwości i dały powód do przedstawienia zagadnień Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. Trudny będzie w szczególności wniosek, że z wygaśnięcia pełnomocnictwa zdawali lub powinni zdawać sobie sprawę przeciwnicy skarżący. W razie zaś nieprzeprowadzenia dowodu należy wygaśnięcie pełnomocnictwa uznać za nieistotne nawet w tym przypadku, gdyby odwołanie jego było skuteczne.