II CO 68/54

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 28 maja 1954 r. wydanym w sprawie z wniosku Augusty S. przeciwko Janowi S. o zabezpieczenie powództwa, do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy dopuszczalne jest z mocy art. 878 k.p.c. w trybie zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych zabezpieczenie roszczenia o przeniesienie własności nieruchomości mającej urządzoną księgę wieczystą w formie zarządzenia zakazującego jej zbywanie, skoro według dyspozycji § 1 tegoż art. 878 k.p.c. od swobodnego uznania sądu ("stosownie do okoliczności uważa za odpowiednie") zależy wybór zarządzeń w przedmiocie zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:"Zabezpieczenie roszczenia o przeniesienie własności nieruchomości mającej urządzoną księgę wieczystą może nastąpić w formie zakazu zbywania tej nieruchomości."Uzasadnienie faktycznePełnomocnik Augusty S. skierował do Sądu Powiatowego Oddział Ksiąg Publicznych w Bydgoszczy wniosek z dnia 1 sierpnia 1953 r. o ujawnienie w księdze wieczystej Kw. nr 1916 zakazu zbywania "1/4 idealnej części" tej nieruchomości, zakazu opartego na postanowieniu Sądu Powiatowego w Bydgoszczy z dnia 31 lipca 1953 r. o zabezpieczeniu powództwa Augusty S. przeciwko Janowi S. o przewłaszczenie tej części nieruchomości.Sąd Powiatowy w Bydgoszczy Oddział Ksiąg Publicznych postanowieniem z dnia 15 listopada 1953 r. nie uwzględnił tego wniosku dlatego, że "Jan S. jest zapisanym właścicielem tylko w 1/6 części, a poza tym zakaz zbywania może być stosowany tylko do nieruchomości nie mających urządzonej księgi wieczystej (art. 851 i 856 k.p.c.)".Na to postanowienie pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł rewizję, zarzucając, że Sąd Powiatowy przeoczył, iż w księdze wieczystej figuruje dwóch współwłaścicieli o tym samym nazwisku, tj. ojciec i syn, i wpis 1/4 własności nieruchomości odnosi się do ojca przeciwnika wniosku, co wynikało z akt ksiąg wieczystych i z akt procesowych. Jeśli Sąd miał w tym względzie wątpliwości, powinien był wyznaczyć wnioskodawczyni odpowiedni termin do usunięcia przeszkody, nie mógł zaś oddalić wniosku. Nadto zarzucił Sądowi przeoczenie, że art. 869 k.p.c., który Sąd miał prawdopodobnie na względzie, odnosi się tylko do zabezpieczenia roszczeń pieniężnych, a nie do zabezpieczenia roszczenia niepieniężnego, jakim jest przewłaszczenie, o które chodziło w procesie. Zdaniem skarżącego, ocena stosowności sposobu zabezpieczenia usuwa się spod kontroli "sądu hipotecznego", jeżeli tylko wpis jako taki jest dopuszczalny. Skarżący wniósł o zmianę postanowienia w zaskarżonej części i o polecenie Sądowi Powiatowemu ujawnienia w księdze wieczystej zawnioskowanego wpisu.Na posiedzeniu wyznaczonym do rozpoznania rewizji Sąd Wojewódzki przeprowadził dowód z akt sporu, w którym wydane zostało tymczasowe zarządzenie, po czym postanowieniem z dnia 28 maja 1954 r. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. przedstawione na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości Sądu Wojewódzkiego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarządzenie tymczasowe sąd wydaje na wniosek wierzyciela (art. 855 k.p.c.). We wniosku wierzyciel obowiązany jest podać, jakie jest jego roszczenie, jakiego zabezpieczenia żąda oraz podać i uprawdopodobnić okoliczności, które usprawiedliwiają żądanie (art. 860 § 1 k.p.c.). Według art. 866 § 3 k.p.c. do wykonania zarządzeń tymczasowych stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu egzekucyjnym. W myśl art. 547 k.p.c., we wniosku o wszczęcie egzekucji wierzyciel powinien wskazać świadczenie, które ma być spełnione i sposób egzekucji. Przy odpowiednim zastosowaniu tego postanowienia do zarządzenia tymczasowego należy uznać, że we wniosku o zarządzenie tymczasowe wierzyciel powinien wskazać dokładnie roszczenie, które ma być zabezpieczone oraz sposób i zakres zabezpieczenia. Jest to konieczne, skoro sąd uwzględniając wniosek obowiązany jest na zasadzie art. 862 § 1 k.p.c. dokładnie oznaczyć roszczenie i zakres zabezpieczenia.Wniosek wierzyciela sąd może uwzględnić w całości lub tylko częściowo, nie jest jednak władny wychodzić poza ramy wniosku, gdyż od woli wierzyciela zależy dla jakiego roszczenia chce uzyskać zabezpieczenie, w jakim zakresie oraz jakim sposobem. Wierzyciel może wskazać kilka sposobów zabezpieczenia. Wówczas w myśl art. 862 § 2 k.p.c. do sądu należy ocena, czy zachodzi potrzeba jednoczesnego zastosowania kilku sposobów zabezpieczenia, czy też wystarczą niektóre z nich lub nawet jeden.Te przepisy ogólne dotyczące postępowania zabezpieczającego (art. 855-868 k.p.c.) mają zastosowanie również do zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych, o ile przepisy art. 878-881 k.p.c. nie zawierają postanowień szczególnych. Według art. 878 § 1 k.p.c., "celem zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych sąd wydaje zarządzenie, jakie stosownie do okoliczności uważa za odpowiednie, nie wyłączając zarządzeń przewidzianych do zabezpieczenia roszczeń pieniężnych".Art. 878 § 1 k.p.c. nie można tłumaczyć w oderwaniu od przepisów ogólnych, gdyż zasady zawarte w przepisach ogólnych mają zastosowanie do obu rodzajów zabezpieczenia, a więc zarówno roszczeń pieniężnych, jak i roszczeń niepieniężnych. Art. 878 § 1 k.p.c. nie pozostaje w sprzeczności z przepisami ogólnymi ani nie rozszerza uprawnień sądu przy wydawaniu tymczasowego zarządzenia, zawiera jedynie szczególne postanowienia co do sposobu zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych. W tym przypadku sąd związany jest treścią wniosku i wskazanymi we wniosku sposobami zabezpieczenia i stosownie do okoliczności wyda zarządzenie, jakie uważa za odpowiednie w granicach żądań zgłoszonych we wniosku.Wybór zarządzeń w przedmiocie zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych nie jest pozostawiony swobodnemu uznaniu sądu, jak to ujęto w pytaniu, lecz zależy "od okoliczności", przy czym do sądu należy ocena, czy okoliczności te uznać za odpowiednie, czy też nie.Okolicznościami, które art. 878 § 1 k.p.c. ma na uwadze, są okoliczności podane i uprawdopodobnione przez wierzyciela we wniosku stosownie do art. 860 § 1 k.p.c. oraz sposób i zakres zabezpieczenia żądanego przez wierzyciela. Sąd, rozważając żądania wierzyciela dotyczące sposobu zabezpieczenia, musi zadecydować, czy zarządzenie proponowane przez wierzyciela jest odpowiednie przy uwzględnieniu okoliczności przytoczonych przez wierzyciela we wniosku i wynikających z zebranego ewentualnie w sprawie materiału (w "dalszym toku sprawy" art. 856 k.p.c.).Jak wynika z art. 878 § 2 k.p.c., sąd dokonuje "wyboru sposobu zabezpieczenia". Ażeby dokonać wyboru sąd musi mieć wskazane przez wnioskodawcę sposoby lub przynajmniej jeden sposób zabezpieczenia i dopiero stosownie do okoliczności decyduje, czy proponowane przez wierzyciela zarządzenie uważa za odpowiednie. Jeśli wierzyciel podał tylko jeden sposób zabezpieczenia, sąd ocenia, czy ten sposób jest odpowiedni, i jeśli uzna go za odpowiedni, wyda stosowne zarządzenie. Wreszcie wybór sposobu zabezpieczenia nie jest pozostawiony swobodnemu uznaniu sądu także dlatego, że w myśl art. 878 § 2 k.p.c. sąd musi uwzględniać interesy stron w takiej mierze, ażeby wierzycielowi zapewnić zaspokojenie, dłużnika zaś nie obciążyć ponad miarę.Jeśli wierzyciel we wniosku o zabezpieczenie powództwa podał, że ma roszczenie o przeniesienie własności nieruchomości mającej urządzoną księgę wieczystą i wniósł o zabezpieczenie tego roszczenia w formie zarządzenia zakazującego zbywanie nieruchomości, wówczas sąd, mając na względzie wszystkie ujawnione w sprawie okoliczności i uwzględniając interesy stron w mierze wskazanej w art. 878 § 2 k.p.c., wyda zarządzenie, jakie w granicach wniosku będzie uważał za odpowiednie stosownie do okoliczności. Art. 878 k.p.c. nie wyłącza zabezpieczenia takiego roszczenia przez zarządzenie wpisu zakazu zbywania nieruchomości, która ma urządzoną księgę wieczystą, jeśli istnieją wszystkie przesłanki uzasadniające wydanie takiego zarządzenia.Kierując się tymi przesłankami Sąd Najwyższy uchwalił odpowiedź zawartą w sentencji.