I SA 2431/93

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skarg Ministra Pracy i Polityki Socjalnej oraz Oddziału Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" w P. na orzeczenie Społecznej Komisji Rewindykacyjnej z dnia 20 października 1993 r. w przedmiocie zwrotu majątku związkowego utraconego w wyniku wprowadzenia stanu wojennego i na podstawie art. 207 par. 3 Kpa stwierdził nieważność zaskarżonego orzeczenia w części dotyczącej Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, a na podstawie art. 207 par. 2 pkt 3 Kpa uchylił to orzeczenie w części oddalającej wniosek o zwrot majątku w stosunku do Gminy P., a także - zgodnie z art. 208 Kpa - zasądził od Społecznej Komisji Rewindykacyjnej na rzecz Oddziału Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" w P. piętnaście złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Społeczna Komisja Rewindykacyjna orzeczeniem z dnia 20 października 1993 r. nr KR-051/2590/91 nakazała Ministrowi Pracy i Polityki Socjalnej zwrot 60 469 101 zł na rzecz NSZZ "Solidarność" - Międzyzakładowej Komisji Koordynacyjnej w P. W stosunku do Gminy P. wniosek oddalono. W uzasadnieniu orzeczenia Społeczna Komisja Rewindykacyjna stwierdziła, że MKK NSZZ "Solidarność" w P. wystąpiła o nakazanie Burmistrzowi Miasta i Gminy P. zwrotu mienia stanowiącego własność wnioskodawcy w momencie wprowadzenia stanu wojennego. Majątek ów stanowiła według wnioskodawcy kwota 311 428 zł. Zdaniem Komisji, fakt posiadania przez wnioskodawcę tego majątku nie budzi wątpliwości. Z załączonych do akt sprawy dokumentów wynika, że ówczesny Naczelnik Miasta i Gminy P. wydał w dniu 10 września 1984 r. dyspozycję przekazania z konta b. NSZZ "Solidarność" na konto Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych w Warszawie 261 771 zł /taka bowiem kwota znajdowała się na tym koncie/. Za zobowiązania owej Komisji odpowiedzialność ponosi Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej. Ono więc jest zobowiązane do zwrotu wnioskodawcy zrewaloryzowanej wartości przejętego mienia, to znaczy 60 469 101 zł. Wystarczający dowód w tym zakresie stanowi, zdaniem Komisji, pismo Naczelnika znajdujące się w aktach, zawierające dyspozycję dla banku. Brak natomiast jest dostatecznych dowodów przejęcia przez Naczelnika Miasta i Gminy P. 49 657 zł, to jest różnicy pomiędzy kwotą znajdującą się na koncie wnioskodawcy w dniu wprowadzenia stanu wojennego a sumą przekazaną następnie na konto Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych. Z dokumentów sprawy wynika, że już w momencie przekazywania pieniędzy na konto Komisji Naczelnik nie dysponował książeczką czekową, nie można więc wykluczyć, iż bez jego wiedzy i woli część pieniędzy z konta została pobrana przez nie określoną osobę. Na orzeczenie Społecznej Komisji Rewindykacyjnej skargi złożyli Minister Pracy i Polityki Socjalnej oraz Oddział Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" w P. Minister Pracy i Polityki Socjalnej, wnosząc o uchylenie orzeczenia, podał w skardze, że Skarb Państwa - Minister Pracy i Polityki Socjalnej, następca prawny Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych, nie przejął kwoty 261 771 zł, do której zwrotu został zobowiązany, i nie zostało to udowodnione. Bezzasadne jest uznanie przez Komisję za taki dowód pisma uczestnika postępowania - Naczelnika Miasta i Gminy P. z dnia 10 września 1984 r. Pismo to zawiera informację, że bank nie wykonał polecenia przelania na konto bankowe Komisji kwoty 261 771 zł z powodu braku książeczki czekowej, oraz prośbę o przelanie na konto Komisji powyższej kwoty i likwidację konta bankowego. Aczkolwiek Komisja nie uzasadniła, dlaczego oceniła to pismo jako dowód w sprawie, jest oczywiste, że uznanie przez Społeczną Komisję Rewindykacyjną prośby o dokonanie przelewu za równoznaczną z faktem, iż przelew taki nastąpił, jest przekroczeniem zasady swobodnej oceny dowodów. Interpretacja tego pisma, prowadząca do stwierdzenia, że przelew 261 771 zł na konto Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych nastąpił, jest błędna także w świetle pisma Powszechnej Kasy Oszczędności B.P. - Oddział w P. z dnia 12 kwietnia 1993 r. Pismo to stwierdza, że dnia 31 grudnia 1983 r. wnioskodawca miał na koncie 261 771 zł, dnia 31 grudnia 1984 r. stan konta wynosił 3 854 zł, a likwidacja konta nastąpiła dnia 26 listopada 1985 r. Gdyby polecenie Naczelnika Gminy i Miasta P. z dnia 10 września 1984 r. zostało wykonane - a tak bezpodstawnie przyjmuje Komisja - to nastąpiłaby również likwidacja konta bankowego, a nastąpiła ona, jak wynika z pisma Banku, w dniu 26 listopada 1985 r. Fakt, że w dniu 31 grudnia 1984 r. na koncie pozostało 3 854 zł, oznacza, że z konta tego przed tą datą przelane były kwoty w wysokości innej niż 261 771 zł. Jednocześnie skarżący wskazał, że Komisja nie podała sposobu zwaloryzowania przyznanej do zwrotu kwoty. Z kolei Oddział Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" w P. w swej skardze domagał się zwrotu przez Burmistrza Miasta i Gminy w P. jako następcy prawnego b. Naczelnika Miasta i Gminy w P. kwoty 56 217,50 zł, zwaloryzowanej od grudnia 1981 r. Jednocześnie skarżący akceptuje orzeczenie Komisji w części dotyczącej nakazania Ministrowi Pracy i Polityki Socjalnej zwrotu na rzecz MKK NSZZ "Solidarność" w P. kwoty podanej w tym orzeczeniu. Nie do przyjęcia jest argument o braku książeczki czekowej, co miałoby zwalniać Burmistrza od odpowiedzialności, bo za zabezpieczenie mienia i dokumentów Związku "Solidarność" odpowiedzialność ponosi Naczelnik Miasta i Gminy w P. W odpowiedzi na skargi Społeczna Komisja Rewindykacyjna wnosiła o ich oddalenie, jako bezzasadnych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Ustawa z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1991 nr 4 poz. 17/ stanowi w art. 4 ust. 1, że postępowanie o zwrot majątku może być wszczęte na wniosek podmiotów określonych w art. 2 ust. 1 i 2. Wniosek, o którym mowa, powinien przy tym zawierać oznaczenie podmiotów wymienionych w art. 1 ust. 2 i 3, to jest tych organizacji związkowych, organów państwowych bądź innych jednostek organizacyjnych, które przejęły /objęły/ dochodzony majątek, oraz określenie przedmiotu roszczenia. Wynika z tego, że postępowanie rewindykacyjne wszczynane jest tylko na wniosek określonych podmiotów oraz toczy się w stosunku do tych podmiotów spośród wymienionych w art. 1 ust. 2 i 3, które wnioskodawca przedstawił we wniosku jako te, które majątek jego przejęły i tym samym obowiązane są do jego zwrotu. Wniosek o zwrot majątku powinien być złożony do dnia 31 grudnia 1991 r. W rozpoznawanej sprawie w terminie określonym przez ustawę Międzyzakładowa Komisja Koordynacyjna NSZZ "Solidarność" w P. wystąpiła z wnioskiem z dnia 12 grudnia 1991 r. /wpłynął do Komisji w dniu 31 grudnia 1991 r./ o zwrot majątku utraconego przez Związek w wyniku wprowadzenia stanu wojennego przeciwko Burmistrzowi Miasta i Gminy P. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca stwierdził, że dochodzony przezeń majątek, należący ówcześnie do Międzyzakładowej Komisji Związkowej NSZZ "Solidarność" (...), został po wprowadzeniu stanu wojennego przejęty przez Naczelnika Miasta i Gminy w P. Dopiero na rozprawie przed Komisją w dniu 10 maja 1993 r. wnioskodawca wystąpił również z roszczeniem przeciwko Skarbowi Państwa, reprezentowanemu przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej. Następnie w piśmie z dnia 12 maja 1993 r., skierowanym do Społecznej Komisji Rewindykacyjnej, Oddział Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" w P. sprecyzował swe żądania, domagając się od Burmistrza Miasta i Gminy w P. jako następcy prawnego Naczelnika Miasta i Gminy w P. zwrotu 56 217,50 zł, a od Ministra Pracy i Polityki Socjalnej zwrotu 265 565 zł. W obu wypadkach wnioskodawca domagał się odpowiedniej waloryzacji kwot podlegających zwrotowi. Dowodem potwierdzającym zasadność wskazania nowego podmiotu zobowiązanego do zwrotu majątku miało być załączone do akt pismo Naczelnika Miasta i Gminy w P. z dnia 10 września 1984 r., adresowane do PKO w P.; z końcowej jego części wynika, że Naczelnik polecił Bankowi przelać 261 771 zł na konto Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych oraz zamknąć konto, na którym kwota ta dotychczas się znajdowała. Ponieważ następcą prawnym Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych jest Minister Pracy i Polityki Socjalnej, on - zdaniem wnioskodawcy - powinien być zobowiązany do zwrotu kwoty przekazanej z polecenia Naczelnika Miasta i Gminy w P. Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych. Z tego wynika, że wniosek przeciwko Ministrowi Pracy i Polityki Socjalnej został złożony po terminie zakreślonym w art. 10 cytowanej ustawy. Ustawa ta bowiem w art. 4 ust. 2 stanowi wyraźnie, że wniosek powinien zawierać określenie podmiotów zobowiązanych do zwrotu majątku, przy czym wniosek taki może być złożony w myśl art. 10 najpóźniej do dnia 31 grudnia 1991 r. Każde rozszerzenie wniosku po tym dniu przez wskazanie nowego podmiotu, przeciwko któremu wnioskodawca chce dochodzić swego roszczenia, jest prawnie bezskuteczne. Analiza przepisów omawianej ustawy prowadzi do wniosku, że po pierwsze - postępowanie rewindykacyjne wszczynane jest tylko na wniosek, po drugie - wniosek, o którym mowa, powinien zawierać oznaczenie podmiotów, od których żąda się zwrotu majątku, oraz określenie przedmiotu roszczenia i po trzecie - wniosek zawierający te wszystkie elementy powinien być złożony do dnia 31 grudnia 1991 r. Rozszerzenie kręgu osób wskazanych we wniosku jako zobowiązanych do zwrotu majątku po tym terminie jest niedopuszczalne. W istocie bowiem jest to nowy wniosek, skierowany przeciwko nowemu podmiotowi. Termin określony w art. 10 cytowanej ustawy może być zmieniony tylko przez ustawę, a nie przez działanie organu administracyjnego, w tym wypadku Społecznej Komisji Rewindykacyjnej, która przyjęła, a następnie uwzględniła wniosek Oddziału Zarządu Regionu NSZZ "Solidarność" w P., złożony dopiero na rozprawie w dniu 10 maja 1993 r. W świetle powyższego zaskarżone orzeczenie w części dotyczącej Ministra Pracy i Polityki Socjalnej zostało wydane z rażącym naruszeniem art. 10 omawianej ustawy. Z tego względu Sąd na podstawie art. 207 par. 3 Kpa stwierdził nieważność zaskarżonego orzeczenia w omawianej części. Należy zwrócić uwagę, że orzeczenie Komisji w części zobowiązującej Ministra Pracy i Polityki Socjalnej do zwrotu na rzecz wnioskodawcy kwoty 60 469 101 zł jest wadliwe także i z innych powodów. Nie podaje bowiem ono sposobu dokonanej waloryzacji kwoty przypisanej do zwrotu Ministrowi, co uniemożliwia sprawdzenie, czy waloryzacji dokonano w sposób określony w art. 3 ust. 1 ustawy rewindykacyjnej. Społeczna Komisja Rewindykacyjna uznała za dowód, iż na konto Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych wpłynęła kwota, której zwrotem - po waloryzacji - obciążono Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, pismo Naczelnika Miasta i Gminy w P. z dnia 10 września 1984 r. Z pisma tego wynika, że organ ten polecił PKO w P. przekazać 261 771 zł na konto Komisji do Spraw Zarządu Majątkiem Związków Zawodowych i zamknąć konto, na którym kwota ta dotychczas się znajdowała. Gdyby, jak przyjmuje Komisja, Bank wykonał polecenie Naczelnika, to w 1984 r. zlikwidowane zostałoby konto, na którym znajdowała się sporna kwota. Tymczasem według pisma PKO Oddział w P. z dnia 13 kwietnia 1993 r. konto MKZ NSZZ "Solidarność" w P. zostało zlikwidowane w dniu 26 listopada 1985 r., a więc w ponad rok od powyższego wystąpienia Naczelnika Miasta i Gminy w P. do Banku (...). Naczelnik polecił przelanie 261 771 zł, a więc sumy stanowiącej stan konta na dzień 31 grudnia 1983 r. W świetle powołanego pisma PKO jest poza sporem, że z omawianego konta MKZ NSZZ "Solidarność" w P. została przelana w 1984 r. jakaś kwota. Jaka to jednak była kwota, tego w postępowaniu rewindykacyjnym nie ustalono. Być może, było to 261 771 zł, jak wskazywało pismo Naczelnika z dnia 10 września 1984 r., a pozostała na koncie bankowym suma, wynosząca na koniec roku 1984 3 854 zł, stanowiła odsetki należne za 1984 r. Temu z kolei przeczyłoby pismo Banku z dnia 13 kwietnia 1993 r., według którego w 1984 r. ubyła z konta suma 257 917 zł. Tę kwestię należało wyjaśnić w postępowaniu dowodowym, a nie poprzestawać na przypuszczeniach. Przytoczone okoliczności, obrazujące wady przeprowadzonego postępowania, nie miały bezpośredniego wpływu na rozstrzygnięcie sądu dotyczące orzeczenia Komisji w części odnoszącej się do Ministra Pracy i Polityki Socjalnej. Sąd bowiem, jak zaznaczono, stwierdził nieważność zaskarżonego orzeczenia w tej części, ponieważ uwzględniało ono wniosek złożony po terminie zakreślonym w art. 10 ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał też za zgodne z prawem zaskarżonego orzeczenia w części dotyczącej Gminy P. W świetle materiału dowodowego sprawy jest bezsporne, że majątek MKZ NSZZ "Solidarność" (...) został po wprowadzeniu stanu wojennego objęty zarządem Naczelnika Miasta i Gminy P. W świetle przepisów prawa obowiązujących w tym zakresie zarząd, jakim był objęty majątek związków zawodowych, których działalność została zawieszona w czasie trwania stanu wojennego, miał na celu zabezpieczenie tego majątku. Dlatego obowiązkiem Naczelnika Miasta i Gminy w P. było po przejęciu majątku wnioskodawcy odpowiednio go zabezpieczyć, aby nikt niepowołany nie mógł rozporządzać tym majątkiem. Jeżeli Naczelnik stwierdził, że w przejętej dokumentacji związkowej nie ma książeczki czekowej, to obowiązkiem jego było zasygnalizować ten fakt Bankowi, w którym znajdowało się konto. Brak reakcji organu administracji spowodował, że być może ktoś nie uprawniony pobrał w 1982 r. z konta, o którym mowa, kwotę wynoszącą według pisma Banku z dnia 13 kwietnia 1993 r. około 62 000 zł. Działo się to w okresie stanu wojennego, w czasie, kiedy wzmiankowany organ administracji państwowej sprawował zarząd omawianym majątkiem, i on ponosi odpowiedzialność za uszczerbek w tym majątku. Podnieść w tym miejscu należy, że jeśli chodzi o książeczkę czekową, to sam wnioskodawca nie bardzo jest konsekwentny w tej kwestii. Na rozprawie przed Społeczną Komisją Rewindykacyjną w dniu 16 czerwca 1993 r. oświadczył "że Naczelnik Miasta i Gminy w P. nie mógł być w posiadaniu książeczki czekowej, ponieważ była ona prawdopodobnie u któregoś z członków Solidarności, który był internowany". Natomiast w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego wnioskodawca wywodził, że "13 grudnia 1981 r. rekwirowano i zabezpieczano wszystko, co należało do Solidarności, tym samym razem z dokumentami zagarnięto książeczkę czekową". Książeczka czekowa nie ma w tym wypadku istotnego znaczenia. Jak już bowiem zaznaczono, Naczelnik Miasta i Gminy miał obowiązek zabezpieczyć majątek związkowy i jeżeli tego nie zrobił, czego potwierdzeniem jest pobranie w 1982 r. z konta "Solidarności" kilkudziesięciu tysięcy złotych przez nie określony podmiot, to obowiązek zwrotu tej kwoty obciąża następcę prawnego Naczelnika Miasta i Gminy w P. Dlatego też Sąd uznał, że orzeczenie Społecznej Komisji Rewindykacyjnej w części oddalającej wniosek w stosunku do Gminy P. narusza prawo, i w tej części orzeczenie to uchylił na zasadzie art. 207 par. 2 pkt 3 Kpa.