I SA/Wr 14/98

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi Jerzego K. na decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł w Warszawie z dnia 26 listopada 1997 r. (...) w przedmiocie wymiaru należności celnych i na podstawie art. 22 ust. 1 i 2 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Dyrektora Urzędu Celnego w Z. (...); (...). W dniu 8.11.1993 r. do Urzędu Celnego w Z. wpłynął wniosek Prokuratury Wojewódzkiej w J.-G. w sprawie wszczęcia postępowania celnego dotyczącego m.in. samochodu osobowego marki "Volkswagen Jetta" wprowadzonego przez Jerzego K. na polski obszar celny bez uiszczenia należności celnych. Wniosek ten związany był z faktem, że w dniu 27 sierpnia 1993 r. Prokuratura Wojewódzka w J.-G. skierowała do Sądu Wojewódzkiego w J.-G. akt oskarżenia, którym objęto Jerzego K., zarzucając mu m.in. nielegalne wprowadzenie na polski obszar celny samochodów osobowych nabytych w Niemczech, bez uiszczenia za nie należności celnych i podatkowych. W dniu 28 czerwca 1994 r. Jerzy K. złożył w Urzędzie Celnym w Z. wniosek o zawieszenie postępowania do czasu zakończenia postępowania karnego. W dniu 4 lipca 1994 r. dyrektor Urzędu Celnego w Z. wydał decyzję (...), którą na podstawie art. 104 Kpa i art. art. 4 ust. 1 i 4, art. 23 ust. 2, art. 27-30, art. 77 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo celne wymierzył należności celne i podatkowe od przedmiotowego samochodu. W decyzji przyjęto dzień 6 lipca 1992 r., w którym nastąpiła rejestracja samochodu, jako dzień, w którym towar celny należało dostarczyć do Urzędu Celnego w celu dokonania odprawy celnej. Decyzję tą doręczono Jerzemu K. w dniu 7 lipca 1994 r. Od powyższej decyzji dyrektora Urzędu Celnego w Z. Jerzy K. złożył odwołanie do Prezesa Głównego Urzędu Ceł, w którym zarzucił naruszenie art. 77 i art. 97 Kpa, gdyż do czasu zakończenia postępowania karnego obejmuje go zasada domniemania niewinności, co powoduje, że postępowanie w przedmiocie wymiaru cła powinno być zawieszone. W dniu 22.06.1995 r. Prezes Głównego Urzędu Ceł wydał postanowienie (...), którym zawiesił postępowanie celne w sprawie samochodu marki "Volkswagen Jetta" do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia procesu karnego. Departament Odwołań w Postępowaniu Celnym i Karnym Skarbowym Głównego Urzędu Ceł kilkakrotnie zwracał się do Sądu Rejonowego w B. oraz do Sądu Wojewódzkiego w J.-G. o udzielenie informacji czy zapadł już wyrok w sprawie Jerzego K. W związku z tym, że wyrok w sprawie Jerzego K. nie zapadł pismem z dnia 1.10.1997 r. Główny Urząd Ceł wezwał go na podstawie art. 100 par. 1 Kpa do wystąpienia w terminie do 15.10.1997 r. do Sądu Rejonowego w B. o rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego przez Sąd. Odpowiadając na powyższe pismo Jerzy K. poinformował GUC, że jego zdaniem Kpk pod rządami którego toczy się proces nie daje mu możliwości wystąpienia do Sądu o rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego. W związku z tym, iż Jerzy K. nie wystąpił z wnioskiem o rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego do Sądu Rejonowego w B., Prezes Głównego Urzędu Ceł postanowił sam rozstrzygnąć zagadnienie wstępne. W dniu 26 listopada 1997 r. wydał postanowienie, w którym podjął z urzędu postępowanie celne w sprawie samochodu marki "Volkswagen Jetta" zawieszone postanowieniem (...) z 22.06.1995 r., a następnie decyzją z tego samego dnia (...) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję dyrektora Urzędu Celnego w Z. W uzasadnieniu tej decyzji stwierdzono, że z przeprowadzonego przez Prokuraturę Wojewódzką w J.-G. dochodzenia wynika, iż w lipcu 1992 r. Jerzy K. dokonał rejestracji samochodu marki "Volkswagen Jetta", który wprowadzony został przez niego na polski obszar celny bez uiszczenia należności celnych. Rejestracja samochodu nastąpiła 6.07.1992 r. w Wydziale Komunikacji Urzędu Miasta w B. Art. 4 ust. 1 Prawa celnego stanowi, iż przywóz towarów z zagranicy podlega cłu z wyjątkami określonymi w przepisach prawa. Zgodnie z art. 24 ustawy Prawo celne towar może być podjęty do obrotu na polskim obszarze celnym tylko po dokonaniu odprawy celnej. W związku z tym, iż w wyniku przeprowadzonego przez Prokuraturę Wojewódzką w J.-G. dochodzenia ustalono, iż Jerzy K. wprowadził na polski obszar celny bez uiszczenia należności celnych między innymi samochód marki "Volkswagen Jetta" dyrektor Urzędu Celnego w Z. zasadnie uznał go za podmiot, który dokonał obrotu towarowego z zagranicą. Zgodnie z art. 46 a ust. 2 Prawa celnego w wypadku gdy osoba posiadająca towary przywiezione lub nadesłane z zagranicy w toku czynności kontrolnych nie przedstawi dowodów odprawy celnej lub dokumentów zakupu towarów uważa się, że towary te nie były poddane kontroli celnej. Pismem z 08.12.1993 r. Urząd Celny w Z. wezwał Jerzego K. do nadesłania dowodów potwierdzających dokonanie odprawy celnej przedmiotowego pojazdu. Dowodów takich wezwany jednak nie dostarczył do Urzędu Celnego w Z. W związku z tym, dyrektor Urzędu Celnego zasadnie wymierzył należności celne od przedmiotowego pojazdu decyzją (...) z 04.07.1994 r. i skierował ją do Jerzego K., ponieważ to on jest podmiotem który dokonał obrotu towarowego z zagranicą. W skardze na tą decyzję skarżący stwierdził, że jego zdaniem decyzja w sprawie wymiaru cła może zostać wydana po zakończeniu procesu karnego, w którym zrzuca mu się nielegalne wprowadzenie na polski obszar celny w 1992 r. przedmiotowego samochodu, do którego to czynu nie przyznaje się. Ponadto nie jest dla niego zrozumiałe dlaczego po 30 miesiącach zawieszenia postępowania administracyjnego Prezes GUC, pomimo braku rozstrzygnięcia procesu karnego, zmienił swoje stanowisko i wydał zaskarżoną decyzję. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, wywodząc jak w zaskarżonej decyzji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Organy obydwu instancji dopuściły się w niniejszej sprawie naruszenia art. 97 par. 1 pkt 4 Kpa, a organ odwoławczy również art. 100 par. 3 w zw. z par. 1 Kpa. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że w stosunku do skarżącego toczyło się postępowanie karne dotyczące nielegalnego wprowadzenia na polski obszar celny samochodu, odnośnie którego organ celny I instancji dokonał wymiaru należności celnych. Postępowanie karne zostało wszczęte przed wszczęciem postępowania administracyjnego w przedmiocie wymiaru należności celnych. Pomimo nie przyznawania się skarżącego w postępowaniu karnym do popełnienia zarzucanego mu czynu i wnoszenia w postępowaniu celnym o zawieszenie postępowania do czasu zakończenia procesu karnego, organ celny I instancji dokonał wymiaru należności celnych, uznając skarżącego za podmiot dokonujący obrotu towarowego przedmiotowym samochodem z zagranicy. Organ odwoławczy rozpatrując odwołanie skarżącego powołującego się na tę samą okoliczność co przed organem I instancji tzn. nie zakończenie postępowania karnego w stosunku do jego osoby, zdecydował się w dniu 22 czerwca 1995 r. na zawieszenie postępowania administracyjnego na podstawie art. 97 par. 1 pkt 4 Kpa stwierdzając, że do czasu rozstrzygnięcia sprawy Jerzego K. przez Sąd Rejonowy w B. nie może rozpoznać jego odwołania. Tym samym organ odwoławczy uznał, że rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji w przedmiocie należności celnych od przedmiotowego samochodu uzależnione jest od stwierdzenia winy lub niewinności skarżącego w toczącym się przeciwko niemu przed Sądem procesie karnym o nielegalne wprowadzenie tego pojazdu na polski obszar celny. Jeżeli ta okoliczność stanowiła przeszkodę do rozpatrzenia sprawy i wydania decyzji przez organ odwoławczy, a występowała ona również przed wydaniem decyzji przez organ I instancji, to oznacza to, że organ ten wydał swoją decyzję z naruszeniem art. 97 par. 1 pkt 4 Kpa. Należy bowiem zgodzić się z organem odwoławczym, że do czasu rozstrzygnięcia winy lub niewinności skarżącego w zakresie nielegalnego wprowadzenia samochodu na polski obszar celny oraz ewentualnego rozstrzygnięcia o losach tego pojazdu w wyroku Sądu, przed którym toczy się postępowanie karne przeciwko skarżącemu, nie można było rozpatrzyć sprawy i wydać decyzji odnośnie należności celnych od tego samochodu. Jedynym trybem, który mógł w tej sprawie zostać ewentualnie zastosowany przez organ celny przy wymiarze cła, był tryb przewidziany w art. 46 a Prawa celnego, który to przepis nie został powołany w decyzji organu I instancji, a organ odwoławczy powołał go jedynie w zakresie ust. 2 w uzasadnieniu swojej decyzji. Jest to jedyny przepis ustawy Prawo celne, który stwarza organom celnym możliwość wymiaru cła w przypadku gdy podejmowane przez funkcjonariuszy celnych czynności postodprawowej kontroli celnej wykażą, że określone towary nie były poddane wcześniej takiej kontroli. Jego zastosowanie przez organy celne wymaga jednak spełnienia przewidzianych w tym przepisie przesłanek. Przesłanka negatywną dla zastosowania tego przepisu jest wszczęcie postępowania w trybie określonym w innych przepisach, przez które to postępowanie należy rozumieć przede wszystkim postępowanie karne - skarbowe odnośnie przedmiotu, którego obrót z zagranica miałby zostać poddany wymiarowi celnemu. Zgodnie bowiem z art. 46 a ust. 1 Prawa celnego w razie stwierdzenia, że towary nie były poddane kontroli celnej, organ celny dokonuje wymiaru i poboru cła, chyba że wszczęto postępowanie w trybie określonym w odrębnych przepisach /podkr. NSA/. W razie zatem stwierdzenia takiej okoliczności przepis ten przewiduje dwie możliwości: wszczyna się postępowanie karne skarbowe, gdy okoliczności sprawy wskazują na zaistnienie czynu zabronionego lub gdy okoliczności stanu faktycznego na to nie wskazują - dokonuje się wymiaru i poboru cła. Uwzględnić przy tym należy obowiązujące pod rządami Kodeksu karnego z 1969 r. zasady legalizmu i ścigania z urzędu, wyrażone w art. 5 par. 1 Kk, a mające zastosowanie również w ramach postępowania karno-skarbowego na mocy art. 2 ustawy karnej skarbowej. Zasada legalizmu polega na tym, że ściganie nie jest pozostawione swobodnemu uznaniu oskarżyciela publicznego, lecz ma on obowiązek wszczynania postępowania i wnoszenia oskarżenia, gdy tylko stwierdzi, że popełniono czyn o znamionach przestępstwa ściganego z urzędu. Przestępstwem takim jest narażanie Skarbu Państwa na uszczuplenie cła przez uchylenie się od obowiązku celnego, określone w przepisie art. 80 par. 1 ustawy karnej skarbowej. Ustawodawca przewiduje zatem dwa odrębne reżimy prawne odnośnie do rzeczy przywiezionej z zagranicy. Jeżeli okoliczności jej wprowadzenia na polski obszar celny /lub wywozu/ wskazują na popełnienie czynu zabronionego ustawą karną skarbową - jako pierwsze zastosowanie znajdują przepisy tej ustawy, zgodnie z którymi organy orzekające w tych sprawach mają obowiązek rozstrzygnąć o losie prawnym przedmiotu czynu zabronionego. Stosownie do art. 21 par. 2 ustawy karnej skarbowej w razie orzeczenia przepadku przedmiotu przestępstwa skarbowego lub jego równowartości gaśnie obowiązek uiszczenia należności państwowej dotyczącej tego przedmiotu. Jeżeli taki przepadek w orzeczeniu zapadłym w postępowaniu karnym skarbowym nie nastąpił, orzeczenie to nie zwalnia od obowiązku uiszczenia należności państwowej /art. 21 par. 1 ustawy karnej skarbowej/. Wówczas to może zostać dopiero dokonany wymiar cła w trybie art. 46a Prawa celnego. Na tą relacje pomiędzy przepisami karno-skarbowymi a art. 46a Prawa celnego zwrócił uwagę również Sąd Najwyższy stwierdzając m.in., że "obowiązek wydania decyzji o wymiarze cła nie zawsze może być dopełniony /vide np. art. 46a ust. 1 zd. ostatnie Prawa celnego/; jest tak przede wszystkim wtedy, kiedy organ celny nie dysponuje danymi pozwalającymi rozstrzygnąć o wymiarze należności, czy nawet o samym powstaniu obowiązku celnego, bo ustalenia takie mogą być poczynione tylko w wyniku przeprowadzenia postępowania karnego" /por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 1997 r., I KZP 12/97 - OSNKW 1997 nr 9-10 poz. 75/. Jeżeli zatem w rozpoznawanej sprawie jako pierwsze wszczęte zostało postępowanie karne, w którym Jerzemu K. został postawiony zarzut popełnienia czynu z art. 80 par. 1 ustawy karnej skarbowej, to do czasu zakończenia tego postępowania istnieje przesłanka negatywna dla wymiaru należności celnych od tego samochodu w trybie art. 46a ustawy Prawo celne. Wszczęte w tym przedmiocie postępowanie należało zawiesić na podstawie art. 97 par. 1 pkt 4 Kpa, do czasu zakończenia postępowania karnego w sprawie skarżącego. W tej sytuacji, ponieważ nie ustąpiły przyczyny uzasadniające zawieszenie postępowania, organ odwoławczy z naruszeniem art. 97 par. 2 Kpa podjął z urzędu to postępowanie. Podjęcie to i załatwienie sprawy nastąpiło również z naruszeniem przepisów art. 100 par. 1 i 3 Kpa, na które powołał się organ odwoławczy. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że organ odwoławczy kilkakrotnie zwracał się do organów sądowych przed którymi zawisła sprawa karna skarżącego o jej rozpoznanie i poinformowanie o jej wyniku. Zwrócić należy przede wszystkim uwagę, że tryb przewidziany w art. 100 par. 1 Kpa ma na celu doprowadzić do wszczęcia przed odpowiednim organem lub sądem postępowania w celu rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego. Wskazuje na to jednoznacznie ostatnia część tego przepisu, z którego wynika, że wcześniejsze wystąpienie strony do właściwego organu lub sądu o rozstrzygnięcie zagadnienia prejudycjalnego, zwalnia ją od ponownego obowiązku występowania w tym zakresie. Celem bowiem tego przepisu jest, aby w przypadku zaistnienia przeszkody do dalszego prowadzenia postępowania administracyjnego, z inicjatywy organu lub strony, doszło przed właściwym organem lub sądem do wszczęcia postępowania w przedmiocie rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego dla potrzeb zawieszonego postępowania administracyjnego. Jeżeli natomiast takie postępowanie już się toczy, a od rozstrzygnięcia w jego toku zagadnienia prejudycjalnego uzależnione jest załatwienie zawieszonej z tego powodu sprawy administracyjnej, nie ma potrzeby podejmowania działań w trybie art. 100 par. 1 Kpa; jedynie zwrócenie się do organu lub sądu, przed którym zawisła sprawa zagadnienia prejudycjalnego, o sposobie jej załatwienia. Tak też czynił w niniejszej sprawie organ odwoławczy. Brak jednak efektu w postaci rozstrzygnięcia sprawy karnej Jerzego K. nie upoważniał organu do wezwania strony w trybie art. 100 par. 1 Kpa do wystąpienia do sądu o rozstrzygnięcie zagadnienia prejudycjalnego, skoro postępowanie w tej sprawie już się toczyło, a strona nie decyduje o biegu postępowania zawisłego przed sądem. Tym samym skorzystanie przez organ odwoławczy z nadzwyczajnego trybu rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przewidzianego w art. 100 par. 3 Kpa uznać należy za całkowicie nieuprawnione. Tryb nadzwyczajny przewidziany w art. 100 par. 3 Kpa może zostać zastosowany, gdy organ wykorzystując alternatywę przewidzianą w art. 100 par. 1 Kpa nie wykazuje własnej inicjatywy dla rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego, a wzywa stronę do wystąpienia o to w oznaczonym terminie. Brak inicjatywy strony w tym zakresie, a więcm niepowiadomienie kompetentnego dla rozstrzygnięcia zagadnienia prejudycjalnego organu lub sądu o takiej potrzebie dla toczącego się postępowania administracyjnego, a tym samym nie doprowadzenie do wszczęcia stosownego postępowania w tym przedmiocie, upoważnia organ do zastosowania trybu nadzwyczajnego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego, naruszającego przecież podział kompetencji pomiędzy organami państwowymi. W rozpoznawanej sprawie postępowanie w przedmiocie rozstrzygnięcia zagadnienia prejudycjalnego toczyło się już jednak przed sądem, który przez organ odwoławczy był powiadomiony o fakcie wpływu wyroku w sprawie skarżącego na bieg postępowania administracyjnego, co uniemożliwiało zastosowanie trybu postępowania przewidzianego w art. 100 par. 3 Kpa. Rozstrzygnięcie bowiem zagadnienia prejudycjalnego w trybie art. 100 par. 3 Kpa z powodu nie wystąpienia przez stronę na podstawie art. 100 par. 1 Kpa o rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego nie jest możliwe gdy zagadnienie to jest już przedmiotem rozpoznania w toczącym się postępowaniu przed właściwym dla jego rozstrzygnięcia organem lub sądem, co czyni zbędnym wystąpienie strony o wszczęcie postępowania w tym przedmiocie. W rozpoznawanej sprawie dopuszczono się również naruszenia art. 67 ust. 1 ustawy Prawo celne. Zastosowanie normy art. 46 a ust. 1 i 2 Prawa celnego, nie może odbywać się z pominięciem dyspozycji przepisu art. 67 ust. 1 Prawa celnego. Wydanie decyzji o wymiarze należności celnych może się odbyć jedynie po dokonaniu kontroli celnej, która się odbywa w miejscu odprawy celnej lub w innym miejscu /por. art. 22 ust. 3, art. 46 par. 2 i art. 46a Prawa celnego/. Stosownie do art. 67 ust. 1 ustawy Prawo celne po zakończeniu kontroli organ celny wydaje decyzję o dopuszczeniu do obrotu na polskim obszarze celnym lub wywozu za granicę zgłoszonego towaru oraz o wymiarze należności celnych. Skoro zatem stwierdzono w toku kontroli celnej, że towar ten nie podlegał wcześniej takiej kontroli, a więc nie był odprawiony celnie, wymierzając należności celne po zakończeniu kontroli, organ celny jest zobligowany w decyzji dopuścić towar do obrotu na polskim obszarze celnym. W niniejszej natomiast sprawie organ I instancji wymierzył od przedmiotowego samochodu należności celne, lecz nie orzekł o jego dopuszczeniu do obrotu na polskim obszarze celnym lub o jego wywozie za granicę, działając w ten sposób z naruszeniem art. 67 ust. 1 Prawa celnego. W tym stanie rzeczy zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji należało na podstawie art. 22 ust. 1 i 2 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ uchylić jako naruszające przepisy prawa materialnego oraz procesowego. O kosztach orzeczono na podstawie art. 55 ust. 1 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym.