II SA 3849/01

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Ośrodka Badawczo-Rozwojowego Przemysłu Rafineryjnego w P. na decyzję Urzędu Patentowego z dnia 23 września 1999 r. (...) w przedmiocie unieważnienia patentu - uchyla zaskarżoną decyzję, (...). Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Rafineryjnego w P., zwany dalej "skarżącym", opracował projekt wynalazczy pt. "Środek do zabezpieczenia zagęszczonych wodnych układów chłodzących przed korozją i osadami". Projekt ten został zgłoszony w dniu 1 lutego 1993 r. w Urzędzie Patentowym celem udzielenia patentu. Urząd Patentowy odmówił udzielenia patentu. Postawił zgłoszonemu projektowi zarzut braku nieoczywistości w oparciu o stan techniki wynikający z polskiego opisu patentowego nr 159153 pt. "Sposób obróbki wody dla chłodzących i ogrzewczych systemów" udzielonego na rzecz Politechniki Wrocławskiej. W świetle zastrzeżeń patentowych wspomnianego rozwiązania sposób obróbki wody dla chłodzących i ogrzewczych systemów, polegający na stabilizacji jej twardości i jednoczesnym obniżaniu korozyjności, znamienny tym, że wodę stabilizuje się uprzednio sporządzonym preparatem stosowanym w dawkach od 1,7 g/m3 do 200 g/m3, zawierających od 25,0 do 57,0 części masowych kwasów aminoalkilofosfonowych lub hydroksyalkalifosfonowych, lub ich soli, do 6,0 części masowych rozpuszczalnego w wodzie polimeru o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000, najlepiej fosfonowych lub N-metylenofosfonowych pochodnych poliamidów, od 1,5 do 21,0 części masowych kwasówpolikarboksylowych lub ich bezwodników lub soli, od 0,5 do 8,0 części masowych nieorganicznych lub organicznych soli Zn[2+], Ni[2+], Al[3+], od 0,5 do 5,0 części masowych tiazoli lub triazoli, lub ich soli i od 20,0 do 35,0 części masowych wody. Zważywszy na przeszkodę, jaką wyżej wymieniony patent nr 159153 stanowił dla opatentowania wynalazku skarżącego, wystąpił on do Urzędu Patentowego, działającego w trybie spornym, o częściowe unieważnienie wspomnianego patentu. Zdaniem skarżącego w powyższym patencie za szeroki jest zakres ochrony w części odnoszącej się do składnika polimerowego w preparacie. Nieuzasadnione jest objęcie zastrzeżeniem wszystkich polimerów rozpuszczalnych w wodzie i posiadających ciężar cząsteczkowy niższy od 100.000. W szczególności, jak wywodzi, zasadność żądania prawa wyłączności do sposobów obróbki wody preparatami zawierającymi jakikolwiek, a więc każdy, polimer rozpuszczalny, o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000, nie została udowodniona, tym bardziej mając na uwadze jak liczne i jak różnorodne własności mają wielocząstkowe związki chemiczne należące do grupy polimerów. Decyzją Komisji Odwoławczej przy Urzędzie Patentowym z dnia 28 stycznia 1998 r. (...) uchylono decyzję Urzędu Patentowego z dnia 26 września 1996 r. (...), oddalającej wniosek o częściowe unieważnienie cytowanego patentu nr 159153. W świetle powyższej decyzji Urząd Patentowy działający w trybie postępowania spornego nie ustosunkował się do podnoszonego kilkakrotnie przez skarżącego zarzutu dotyczącego zbyt ogólnikowego określenia składnika polimerowego, jako "rozpuszczalny w wodzie polimer o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000", gdyż konsekwencją tego jest objęcie ochroną zbyt wielu wariantów wynalazku, z których część nie jest poparta materiałem doświadczalnym i nie prowadzi, zdaniem skarżącego, do uzyskania żądanego rezultatu. Kwestię tę, jak wskazano w powyższej decyzji, powinien Urząd Patentowy sprawdzić, ewentualnie po uzyskaniu opinii właściwego instytutu naukowego, bądź biegłego w spornej dziedzinie dla ustalenia, czy kwestionowany patent powinien podlegać unieważnieniu w części do zakresu, w jakim został faktycznie dokonany wkład twórczy do stanu techniki, poprzez rezygnację z ogólnego pojęcia "polimer rozpuszczalny w wodzie o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000" i ograniczenie się w zastrzeżeniu patentowym i części opisu dotyczącej istoty wynalazku do tych postaci polimeru, o których na pewno wiadomo, że gwarantują uzyskanie założonego rezultatu, tj. do fosfonowych i N-metylenofosfonowych pochodnych poliamidów. Rozpoznając ponownie sprawę Urząd Patentowy dopuścił dowód z opinii biegłego, powołując w tym charakterze Instytut Chemii Przemysłowej im. prof. Ignacego Mościckiego w W. Urząd Patentowy postawił pytanie "czy każdy polimer o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000 rozpuszczalny w wodzie spełni funkcję zahamowania krystalizacji, tak jak w przedmiotowym opisie patentowym i równocześnie nie spowoduje skutku ubocznego w postaci zwiększenia korozyjności". W świetle opinii Instytutu Chemii Przemysłowej, sporządzonej przez Waldemara H., nie każdy polimer o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000 rozpuszczalny w wodzie spełni funkcję zahamowania krystalizacji i równocześnie nie spowoduje skutków ubocznych w postaci zwiększenia korozyjności. Przykładowo, jak wskazano w ekspertyzie, takim polimerem o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000 rozpuszczalnym w wodzie może być skrobia, która jednakże nie spełnia pozostałych warunków, o których mowa w patencie nr 159153, gdyż może przyczynić się do rozwoju mikroorganizmów i powstawania na ściankach układu chłodzącego osadów hydrobiologicznych a pod nimi korozji podosadowej. Niemniej, jak podkreśla się w ekspertyzie, fragmentowi zastrzeżenia patentowego nr 159153, dotyczącego polimeru, nadaje się zbyt duże znaczenie, jakoby mogące kolidować w przyszłości z innymi patentami i ewentualnie ograniczać rozwój w dziedzinie obróbki wody dla chłodzących i grzewczych systemów, w których są stosowane preparaty zawierające polimery. Sporny patent, dotyczący sposobu obróbki wody na potrzeby chłodzących i ogrzewczych systemów, zastrzega skład preparatu, w którym polimer jest tylko jednym ze składników i sam nie stanowi o istocie patentu. Polimerowi temu, jak wywodzi się w ekspertyzie, nie stawia się zbyt szczegółowych wymagań. Wystarczy bowiem, aby rozpuszczał się w wodzie i charakteryzował się ciężarem cząsteczkowym poniżej 100.000. W spornym patencie podany jest skład najlepszego, ale nie jedynego polimeru. Mogą być zastosowane i inne, ponieważ wykorzystywana jest tutaj tylko ogólna właściwość polimerów, jaka jest zdolność do adsorbcji na ośrodkach mikrokształtów, co uniemożliwia ich dalszy wzrost. Stąd, być może, wywodzi się niezbyt sprecyzowany charakter spornego zastrzeżenia patentowego dotyczącego polimeru. W rezultacie, w świetle ekspertyzy, nie ma wystarczającego powodu dla wszczęcia postępowania ukierunkowanego na ograniczenie składnika polimerowego w patencie nr 159153, tak by nie ograniczało innych możliwości patentowania preparatów posiadających w swym składzie polimery. Decyzją z dnia 23 września 1999 r. (...) Urząd Patentowy oddalił wniosek o unieważnienie omawianego patentu. Według Urzędu Patentowego w treści opisu i zastrzeżeniach patentu nr 159153 wymienione są, zgodnie z wymogami formalnymi, środki techniczne niezbędne do sporządzenia odpowiedniego preparatu realizującego wspomniane cele. Zarzut skarżącej, dotyczący ogólnikowości przy określeniu polimeru, został oddalony, z powołaniem się na opis patentu nr 106037, gdzie określono ciężar cząsteczkowy polimeru, tym razem poniżej 200.000. Ponadto, według Urzędu Patentowego, w sprawie nie udowodniono, aby patent nr 159153 nie spełniał wymogu nieoczywistości, czy też nowości rozwiązania. Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie do Komisji Odwoławczej przy Urzędzie Patentowym. Odwołanie stawia zarzut sprzeczności istotnych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego. W szczególności odwołanie powołuje się na ekspertyzę Instytutu Chemii Przemysłowej, gdzie udzielono jednoznacznej odpowiedzi, iż nie każdy polimer o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000 rozpuszczalny w wodzie, a więc polimer o którym mowa w zastrzeżeniach patentowych nr 159153, spełni funkcję zahamowania krystalizacji i równocześnie nie spowoduje skutków ubocznych w postaci zwiększenia korozyjności. Ponadto w świetle odwołania wskazany przez Urząd Patentowy patent nr 106037, jako dotknięty podobnym mankamentem co sporny patent nr 159153, nie może stanowić wzorca do naśladowania. Brak jest przesłanek, by patent stanowił dla Urzędu Patentowego podstawę dla oddalenia wniosku o unieważnienie innego patentu. Powyższe odwołanie, jako skarga, zostało przekazane przez Urząd Patentowy do rozpoznania Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, stosownie do art. 318 ust. 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej /Dz.U. 2001 nr 49 poz. 508 ze zm./. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 21 ustawy o NSA Sąd sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeśli ustawa nie stanowi inaczej. Innymi słowy, NSA nie orzeka, co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, stanowiącego przedmiot postępowania administracyjnego, a w szczególności nie przyznaje odpowiednich świadczeń, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Analizując pod tym kątem skargę, zasługuje ona na uwzględnienie. Sporny patent nr 159153 został zgłoszony w Urzędzie Patentowym w dniu 12 czerwca 1989 r., a więc przed wejściem w życie ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej /Dz.U. 2001 nr 49 poz. 508 ze zm./, zwanej prawem własności przemysłowej, co miało miejsce w dniu 22 sierpnia 2001 r. Stosownie do art. 315 ust. 1 wyżej cytowanej ustawy prawa w zakresie wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów zdobniczych, topografii układów scalonych, znaków towarowych oraz projektów racjonalizatorskich, istniejące w dniu wejścia w życie ustawy, pozostają w mocy. Do praw tych stosuje się przepisy dotychczasowe, o ile przepisy niniejszego działu nie stanowią inaczej. Zgodnie zaś z art. 315 ust. 2 prawa własności przemysłowej do stosunków prawnych powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe. W świetle zaś art. 315 ust. 3 prawa własności przemysłowej ustawowe warunki wymagane do uzyskania patentu, prawa ochronnego albo prawa z rejestracji ocenia się według przepisów obowiązujących w dniu zgłoszenia wynalazku, wzoru użytkowego, znaku towarowego albo topografii układów scalonych w Urzędzie Patentowym. Zatem, w świetle powyższych przepisów ocena zdolności patentowej spornego wynalazku podlega przepisom ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości /t.j. Dz.U. 1993 nr 26 poz. 117 ze zm./. W świetle wniosku skarżącego o częściowe unieważnienie patentu nr 159153 patent ten, jak to już wskazano, bez uzasadnienia zastrzega wszystkie polimery rozpuszczalne w wodzie i posiadające ciężar cząsteczkowy niższy od 100.000. Te właśnie powody dały Urzędowi Patentowemu podstawę dla uznania późniejszego rozwiązania skarżącego pt. "Środek do zabezpieczenia zagęszczonych wodnych układów chłodzących przed korozją i osadami" za oczywistego w świetle stanu techniki. W tym kontekście trudno zatem podzielić stwierdzenia zawarte w ekspertyzie Instytutu Chemii Przemysłowej o nadawaniu fragmentowi zastrzeżenia patentowego nr 159153, dotyczącego polimeru, zbyt dużego znaczenia, jakoby mogącemu kolidować w przyszłości z innymi patentami i ewentualnie ograniczać rozwój w dziedzinie obróbki wody dla chłodzących i grzewczych systemów, w których są stosowane preparaty zawierające polimery. Wręcz przeciwnie. Właśnie to, że sporny patent nie stawia zbyt szczegółowych wymagań dla polimeru i wystarczy, aby rozpuszczał się w wodzie i charakteryzował się ciężarem cząsteczkowym poniżej 100.000, może wywierać negatywny wpływ na rozwój wynalazczości w dziedzinie obróbki wody dla chłodzących i grzewczych systemów, w których są stosowane preparaty zawierające polimery. Takiej oceny nie zmienia okoliczność dotycząca składu preparatu chronionego patentem nr 159153, w którym polimer jest tylko jednym ze składników i sam przez się nie stanowi o istocie patentu. Istotne jest bowiem, że negatywne skutki zbyt szerokiego określenia w spornym patencie, zarówno polimeru i jak jego ciężaru cząsteczkowego, nie poparte dostatecznym stanem wiedzy w tym przedmiocie, dotknęły skarżącego, któremu z omawianego powodu odmówiono zdolności patentowej dla wynalazku pt. "Środek do zabezpieczenia zagęszczonych wodnych układów chłodzących przed korozją i osadami". Patent nr 159153 udzielony na rzecz Politechniki Wrocławskiej zaszkodził zdolności patentowej wynalazku skarżącego. Z omawianych względów skarżący ma więc interes prawny dla domagania się częściowego unieważnienia spornego patentu. Stosownie do art. 10 ustawy o wynalazczości wynalazkiem podlegającym opatentowaniu jest nowe rozwiązanie o charakterze technicznym, nie wynikające w sposób oczywisty ze stanu techniki i mogące się nadawać do stosowania. Zgodnie zaś z art. 68 ust. 1 cytowanej ustawy patent może być na wniosek każdej osoby, która ma w tym interes prawny, unieważniony przez Urząd Patentowy w całości lub w części, jeżeli nie zostały spełnione ustawowe warunki wymagane do uzyskania patentu. Przepis art. 10 ustawy o wynalazczości określa kryteria, jakim winien odpowiadać wynalazek stanowiący przedmiot patentu, a mianowicie posiadać: - przymiot nowości o charakterze technicznym, - poziom wynalazczy, - zdolność do przemysłowego stosowania. Zarówno wniosek skarżącego o częściowe unieważnienie patentu nr 159153, jak i wytyczne Komisji Odwoławczej przy Urzędzie Patentowym, o których mowa w decyzji z dnia 28 stycznia 1998 r. (...), odnoszą się do kwestii zdolności spornego patentu do przemysłowego stosowania. Wynalazek chroniony patentem /w granicach jego zastrzeżeń/ można uznać za nadający się do przemysłowego stosowania, w rozumieniu art. 10 ustawy o wynalazczości, jeżeli spełnia on kryterium możności jego urzeczywistnienia /uzyskanie wytworu lub sposobu wytwarzania/ w jakiejkolwiek działalności przemysłowej, w sposób powtarzalny z jednakowym rezultatem. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy owa zdolność urzeczywistnienia patentu nr 159153 w sposób powtarzalny z jednakowym rezultatem, co stanowi istotne kryterium jego zdolności patentowej w świetle art. 10 ustawy o wynalazczości, winna być analizowana w granicach zastrzeżeń patentowych, w tym także przy zastosowania w preparacie chronionym spornym patentem jakiegokolwiek polimeru "rozpuszczalnego w wodzie o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000", jak to stanowią zastrzeżenia tego patentu. W tym też kierunku, jak to już wyżej wskazano, zmierzały zalecenia zawarte w cytowanej decyzji Komisji Odwoławczej z dnia 28 stycznia 1998 r. W świetle par. 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 kwietnia 1993 r. w sprawie postępowania spornego i odwoławczego oraz opłat związanych z ochroną wynalazków i wzorów użytkowych /Dz.U. nr 36 poz. 160 ze zm./ Urząd Patentowy przy ponownym rozpatrywaniu sprawy był związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w decyzji Komisji Odwoławczej. W powyższym kierunku Urząd Patentowy prowadził zresztą postępowanie, dopuszczając dowód z ekspertyzy Instytutu Chemii Przemysłowej. W świetle powyższej ekspertyzy, jak to już wyżej wskazano, nie każdy polimer o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000 rozpuszczalny w wodzie spełni funkcję zahamowania krystalizacji i równocześnie nie spowoduje skutków ubocznych w postaci zwiększenia korozyjności. Przykładowo, jak to wynika z ustaleń wspomnianej ekspertyzy, takim polimerem o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000 rozpuszczalnym w wodzie może być skrobia. Jednakże ten polimer nie spełnia pozostałych warunków, o których mowa w patencie nr 159153, gdyż właśnie przyczynia się do rozwoju mikroorganizmów i powstawania na ściankach układu chłodzącego osadów hydrobiologicznych, a pod nimi korozji podosadowej, a zatem jest przeszkodą dla urzeczywistnienia wynalazku. Omawiana ekspertyza w powyższej kwestii jest jednoznaczna i przekonywająca. Nie pozostawia ona najmniejszych wątpliwości, że wynalazek pt. "Sposób obróbki wody dla chłodzących i ogrzewczych systemów", chroniony patentem nr 159153, nie pozwala na jego urzeczywistnienie w sposób powtarzalny z jednakowym rezultatem przy zastosowaniu jakiegokolwiek polimeru "o ciężarze cząsteczkowym niższym od 100.000", jak to określono w zastrzeżeniach do cytowanego patentu. Tym samym, w części odnoszącej się do zastrzeżenia dotyczącego polimeru "o ciężarze cząsteczkowym niższym od 100.000", sporny wynalazek nie ma zdolności patentowej w świetle art. 10 ustawy o wynalazczości, gdyż nie gwarantuje urzeczywistnienia chronionego wynalazku w sposób powtarzalny z jednakowym rezultatem. W świetle powyższych ustaleń trudno uznać, aby w części, w jakiej sporny patent przyznaje wyłączność na przemysłowe stosowanie każdego polimeru "o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000" na potrzeby obróbki wody dla chłodzących i ogrzewczych systemów, był on uzasadniony dostatecznym wkładem twórczym Politechniki Wrocławskiej w rozwój stanu techniki w tym przedmiocie. Ochrona wynalazczości, co wymaga podkreślenia, nie idzie tak daleko, aby na wyrost patentować rozwiązania w zakresie zdolności uzyskania wytworu lub sposobu wytwarzania, które nie są poparte dostatecznym wkładem twórczym w danej dziedzinie techniki, tym bardziej, gdy dany opatentowany wynalazek nie pozwala na jego pełne urzeczywistnienie w sposób powtarzalny z jednakowym rezultatem. W rezultacie, skoro w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności ekspertyzy Instytutu Chemii Przemysłowej, sporny patent w części odnoszącej się do polimerów o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000 nie pozwala na urzeczywistnienie danego wynalazku w sposób powtarzalny z jednakowym rezultatem, a wręcz przeciwnie w określonych sytuacjach może przyczynić się do powstawania źródeł korozji, czemu miał zapobiegać, tym samym w części dotyczącej polimeru i jego ciężaru cząsteczkowego patent ten nie spełnia ustawowych warunków dla jego przyznania w świetle art. 10 ustawy o wynalazczości. Zatem, wbrew stanowisku zajętemu w zaskarżonej decyzji, uzasadnione jest żądanie skarżącego o unieważnienie wspomnianego patentu w omawianej części, stosownie do art. 68 ust. 1 ustawy o wynalazczości. Istotnym mankamentem zaskarżonej decyzji było także dokonanie oceny legalności udzielonego patentu, w części odnoszącej się do polimerów o ciężarze cząsteczkowym poniżej 100.000, nie z punktu widzenia istnienia w tym względzie ustawowych przesłanek, o których mowa w art. 10 ustawy o wynalazczości, lecz pod kątem zgodności takiego właśnie sposobu patentowania z innym patentem, a mianowicie patentem nr 106037. W świetle art. 87 ust. 1 Konstytucji RP źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. Patent, nie jest więc źródłem powszechnie obowiązującego prawa. Odwołanie się więc przez Urząd Patentowy do patentu, jako podstawy rozstrzygnięcia decyzji, narusza art. 6 Kpa. Stosownie do tego przepisu organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. W tym stanie zaskarżona decyzja podlega uchyleniu, stosownie do art. 22 ust. 1 w związku z art. 22 ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy o NSA. O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 55 ustawy o NSA