II SA/Ka 1013/01

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Franciszki T. na decyzję Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 28 lutego 2001 r., (...) w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej postanawia: 1. z urzędu podjąć postępowanie; 2. umorzyć postępowanie. Zaskarżoną decyzją wymieniony w sentencji organ utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 13 października 2000 r. umarzającą postępowanie w opisanym powyżej przedmiocie z powodu spóźnienia wniosku. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca naprowadzała okoliczności mające uzasadniać przyznanie jej spornego świadczenia. Postanowieniem z dnia 17 marca 2003 r. Naczelny Sąd Administracyjny zawiesił z urzędu postępowanie w niniejszej sprawie do czasu rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny wniosku o stwierdzenie zgodności z Konstytucją przepisu art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej i osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./, który stanowił podstawę prawną zapadłych w postępowaniu administracyjnym rozstrzygnięć. Wszak w dniu 9 marca 2002 r., a więc przed wydaniem wyroku, skarżąca zmarła. Fakt ten wynika z odpisu aktu zgonu sporządzonego przez Urząd Stanu Cywilnego w G. z dnia 18 kwietnia 2003 r., (...). Okoliczność ta uniemożliwia dalsze prowadzenie niniejszego postępowania. W przekonaniu Sądu uprawnienia objęte zgłoszonym w postępowaniu administracyjnym żądaniem należą do sfery osobistych uprawnień strony, są ściśle z nią związane; nie należą więc do spadku, stąd nie nabywają ich spadkobiercy zmarłej strony, ani z mocy szczególnych przepisów nie przechodzą one na rzecz innych osób z chwilą śmierci strony. Wynika to z samej istoty tych uprawnień i powodów ich przyznania. Co prawda w wyniku ich uzyskania wypłacane jest świadczenie pieniężne, lecz dzieje się to na wniosek i to złożony w organie emerytalno-rentowym wraz z decyzją stwierdzającą nabycie tych uprawnień /art. 5 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 31 maja 1996 r./. Nie budzi wątpliwości, iż skarżąca takiego wniosku nie złożyła. Tymczasem, stosownie do brzmienia art. 136 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./, mającego z mocy art. 7 wspomnianej ustawy z dnia 31 maja 1996 r., odpowiednie zastosowanie w sprawach nieuregulowanych, w razie śmierci strony, która zgłosiła wniosek o świadczenia, należne jej do dnia śmierci świadczenia wypłaca się małżonkowi, dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w razie ich braku innym wymienionym w nim osobom. W myśl ust. 2 tegoż przepisu mają one prawo do udziału w dalszym postępowaniu w tym przedmiocie. Wszakże, w ocenie Sądu w istniejącej w niniejszej sprawie sytuacji, osobom wymienionym w przywołanym przepisie nie służy prawo domagania się świadczeń należnych skarżącej z powodu niezłożenia wymaganego wniosku. Tak też uznał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 kwietnia 1997 r., II UKN 77/97 /OSNP 1998 nr 2 poz. 55/. Uprawnienie do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej oraz samo to świadczenie, są zagadnieniami odrębnymi, stanowią dwa różne etapy postępowania, rządzące się odrębnymi regułami /por. art. 4 ust. 4 i art. 7 ustawy z dnia 31 maja 1996 r./. Na marginesie zresztą, zdaniem obecnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, świadczenia z omawianego tytułu mają osobisty charakter rentowy, zbliżony bardziej do zadośćuczynienia niż odszkodowania, który sprzeciwia się uznaniu ich za składnik majątku spadkowego. A tylko w takim wypadku następcy prawni mieliby uprawnienie do udziału w postępowaniu. Za tym stanowiskiem przemawia rodzaj świadczenia /periodyczne/, sposób wypłaty /wraz z emeryturą lub rentą/ i organ jej dokonujący /emerytalno-rentowy/ oraz odpowiednie zastosowanie przepisów emerytalno-rentowych. Trudno też konstruować ich prawo do nabycia roszczenia o przedmiotowe świadczenia, jako odszkodowania, które dawałoby im przymiot strony, bowiem - pomijając już nawet kwestię charakteru świadczenia - w pierwszej kolejności musieliby uzyskać decyzję je potwierdzającą. To zaś jest niemożliwe, gdyż brak jest podstawy prawnej dla kontynuacji przez nich postępowania w tej materii. W zakresie składu spadku powołać się wypadnie na poglądy prezentowane przez Elżbietę Skowrońską w komentarzu do kodeksu cywilnego. Warszawa 1995 r., str. 6, 11-12, wraz z cytowanym tamże orzecznictwem. Akcentuje się w nich po pierwsze charakter prawa /odszkodowanie z reguły należy do spadku, zaś zadośćuczynienie nie/ i jego związek z osobą spadkodawcy /prawa osobiste nie należą do spadku/. Po wtóre wymagalność uprawnień, które generalnie służą spadkobiercom w razie, gdy były wymagalne w chwili śmierci strony, a z taką sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Tymczasem omawiana powyżej kwestia ma istotne znaczenie dla jej bytu. Mający, z mocy art. 59 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, zastosowanie w postępowaniu sądowoadministracyjnym przepis art. 30 par. 4 Kpa stanowi, że w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedzicznych w razie zbycia lub śmierci strony w toku postępowania na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni. Dokonując wykładni a contrario trzeba stwierdzić, że w razie śmierci strony w toku postępowania, którego przedmiotem są prawa osobiste, ściśle związane z osobą zmarłą, następcy prawni strony nie wstępują w jej miejsce. Oznacza to, że takie postępowanie nie może dalej się toczyć. Z cytowanym przepisem koreluje art. 97 par. 1 pkt 1 Kpa, mający również zastosowanie w postępowaniu sądowoadministracyjnym, a stanowiący, iż zawieszenie postępowania z powodu śmierci strony ma miejsce tylko wówczas, gdy wezwanie jej spadkobierców do udziału w sprawie nie jest możliwe i nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 30 par. 5, a postępowanie nie podlega umorzeniu jako bezprzedmiotowe. Z przytoczonych powodów niniejsze postępowanie nie podlegałoby więc zawieszeniu z powodu śmierci skarżącej dla wstąpienia jej następców prawnych; tym bardziej z tego powodu wyłączona została możność merytorycznego rozpoznania skargi. W konsekwencji czego, mimo iż nie odpadła dotychczasowa przyczyna zawieszenia postępowania, celowym było jego podjęcie z urzędu, z powodu wystąpienia nowej okoliczności. Przy braku strony i opisanym wyżej charakterze przedmiotowego uprawnienia, wydanie wyroku w niniejszej sprawie stało się niedopuszczalne, przeto należało postępowanie sądowe umorzyć. Co mając na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na mocy art. 97 par. 2 Kpa i art. 355 Kpc w związku z art. 59 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, postanowił jak w sentencji.